اروپا هنوز از شوک انرژی ناشی از جنگ اوکراین عبور نکرده که اکنون با بحرانی تازه روبهرو شده است؛ بحرانی که اینبار از تنشهای خاورمیانه و اختلال در تنگه هرمز سرچشمه میگیرد. افزایش نااطمینانی در بازار جهانی نفت و گاز بار دیگر نشان داده که امنیت انرژی اروپا همچنان آسیبپذیر و وابسته به متغیرهای بیرونی است. تفاوت اما در اینجاست که اروپا در حالی تلاش میکند وابستگی خود به سوختهای فسیلی روسیه را کاهش دهد که همزمان در حال حرکت به سمت وابستگی جدیدی به چین در حوزه انرژیهای پاک است.
حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ یکی از مهمترین نقاط عطف سیاست انرژی اروپا بود. پیش از جنگ، حدود ۴۰ درصد گاز وارداتی اتحادیه اروپا از روسیه تأمین میشد. پس از اعمال تحریمها و کاهش صادرات روسیه، قیمت گاز در اروپا جهش کرد و بسیاری از صنایع با بحران هزینه مواجه شدند. اگرچه سهم گاز روسیه در سالهای اخیر کاهش یافته، اما اتحادیه اروپا هنوز واردات انرژی از روسیه را بهطور کامل متوقف نکرده است و طبق برنامه رسمی، ممنوعیت کامل گاز روسیه تا سال ۲۰۲۸ اجرایی خواهد شد.
اکنون بحران تازه ناشی از تهدید تنگه هرمز، بار دیگر شکننده بودن ساختار انرژی اروپا را نمایان کرده است. روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت، معادل نزدیک به یکپنجم مصرف جهانی، از این تنگه عبور میکند. هرگونه اختلال در این مسیر، قیمت نفت را در بازار جهانی افزایش میدهد و اروپا نیز مستقیم تحت تأثیر قرار میگیرد؛ حتی اگر بخش عمده این صادرات راهی آسیا باشد. در روزهای اخیر نیز بازارهای جهانی با رشد بهای نفت و افزایش هزینه حملونقل انرژی واکنش نشان دادند.
برای اروپا، این بحران یک واقعیت مهم را یادآوری میکند؛ تنوعبخشی به تأمینکنندگان، اگرچه ضروری است، اما بهتنهایی کافی نیست. زیرا در بازاری جهانی، هر شوک عرضهای به سرعت به افزایش قیمت برای همه مصرفکنندگان منجر میشود. به همین دلیل، بروکسل اکنون بیش از گذشته بر توسعه انرژی داخلی و تجدیدپذیر تأکید دارد.
اما همینجا چالش دوم آغاز میشود. اروپا برای توسعه انرژی خورشیدی و ذخیرهسازی برق، وابستگی بالایی به زنجیره تأمین چین دارد. برآوردها نشان میدهد حدود ۹۵ درصد پنلهای خورشیدی جهان در چین تولید میشود و این کشور در تولید باتری، عناصر نادر خاکی و تجهیزات زیرساختی نیز موقعیت مسلط دارد. به بیان دیگر، اروپا در حال خروج از وابستگی به روسیه است، اما ممکن است وارد وابستگی فناورانه به چین شود.
این موضوع برای سیاستگذاران اروپایی تنها یک مسئله اقتصادی نیست، بلکه بُعد ژئوپلیتیک دارد. همانگونه که روسیه در سالهای گذشته از انرژی بهعنوان ابزار نفوذ استفاده کرد، نگرانیهایی وجود دارد که چین نیز در آینده از برتری صنعتی خود در حوزه انرژی پاک برای فشار سیاسی یا تجاری استفاده کند.
در واکنش به این وضعیت، اتحادیه اروپا بهدنبال تقویت سیاست صنعتی خود است. طرحهایی مانند «قانون صنعت خالص صفر» و بستههای حمایتی برای تولید داخلی تجهیزات سبز، با هدف احیای ظرفیت صنعتی اروپا ارائه شدهاند. همچنین بحث اعمال تعرفه بر برخی واردات چینی، بهویژه خودروهای برقی و تجهیزات انرژی، بهطور جدی در بروکسل مطرح است.
در مجموع، اروپا امروز میان دو وابستگی گرفتار شده است؛ وابستگی سنتی به نفت و گاز وارداتی، و وابستگی نوظهور به فناوری سبز چین. اگر اتحادیه اروپا نتواند همزمان امنیت عرضه، تولید داخلی و رقابتپذیری صنعتی را تقویت کند، بحرانهای انرژی آینده همچنان اقتصاد این قاره را آسیبپذیر نگه خواهد داشت. برای بروکسل، مسئله فقط گذار انرژی نیست؛ مسئله، گذار بدون وابستگی است.
نظر شما