در فضای رسانهای کشور، مستندها همواره نقشی کلیدی در بازخوانی وقایع و ارائه دیدگاههای راهبردی ایفا کردهاند. در همین راستا، شبکه مستند سیما با پخش برنامه روایی تحلیلی «معرکه» سعی کرده نگاهی تازه، متفاوت و گسترده به جنگ دیروز، امروز و فردای ایران داشته باشد؛ چرا که برای پیروز شدن باید روایت کرد و «معرکه» جایی برای پیدا کردن «روایت پیروزی» است. این محصول بنیاد رسانهای سوره، روزهای شنبه تا چهارشنبه ساعت ۲۲ از شبکه مستند، میزبان نگاه مخاطبان میشود. برنامهای که با عبور از روایتهای سطحی، به عمق مسائل پرداخته و سعی دارد با زبانی تحلیلی، روایتی شفاف از پیروزیها و چالشها را به مخاطب ارائه دهد. در ادامه، با هادی نعمتاللهی و پوریا نجفی، کارگردانان مشترک این اثر و رسول انصاری، تدوینگر این برنامه گفتوگو کردیم که میخوانید.
هادی نعمتاللهی با تشریح جزئیات ساخت این برنامه و معیارهای بهکار رفته در طراحی آن، بر هماهنگی این برنامه با شرایط کنونی کشور تأکید کرده و میگوید: «معرکه» کاملاً متناسب با شرایط جنگ طراحی شد و تولید همزمان با پخش دارد؛ اما کارهایی از این دست، به دلیل تولید سخت و پیچیدهای که دارند، نمیتوانند پخش روزانه داشته باشند. این مجموعه اگرچه کاملاً از قواعد مستند پیروی میکند اما یک برنامه ترکیبی است. ایده ما این بود برنامهای بسازیم که اولاً مستند باشد و قالب آن شکلی مستند داشته باشد؛ به همین دلیل شبکه مستند آگاهانه انتخاب شد تا کمی از فضای شلوغ خبری فاصله بگیریم. به گفته او، تلویزیون معمولاً پر از خبر و تحلیل است که قطعاً درست و بجا هستند اما هدف ما این بود که نگاهی عقبتر، یک «لانگشات» (نمای دور) نسبت به موضوع داشته باشیم. ما میخواستیم مسائلی که پیرامون این جنگ رخ میدهد را با این زاویه دید روایت کنیم تا بخشی از نیاز مخاطب برای تفکر و تأمل پاسخ داده شود.
نعمتاللهی در تشریح پیشینه تولید این اثر بیان میکند: ایده اولیه در مؤسسه بنیاد رسانهای سوره (زیرمجموعه حوزه هنری) مطرح و تصمیم گرفته شد این کار انجام شود. ما خیلی سریع به سمت طراحی حرکت کردیم و نتیجهای که امروز شاهدش هستیم، حاصل آن تلاش سریع بود. با توجه به داغ بودن موضوع جنگ، تصمیم گرفتیم فعلاً به صورت روزانه از شنبه تا چهارشنبه پخش داشته باشیم. پس از آن، وقتی شرایط آرامتر شد، کنداکتور کمفشارتری برای تولید انتخاب خواهد شد، مثلاً دو یا سه روز در هفته. این برنامه کاملاً به اقتضای شرایط جنگ طراحی شده است.
در امتداد تنش و آرامش
کارگردان مستند «معرکه» با اشاره به انتخاب فضایی که برای ضبط برنامه در نظر گرفته شده است، میگوید: فضایی که انتخاب کردیم، کاملاً آگاهانه بود. سعی ما بر این بود که با یک شیب و فرود ملایم، مخاطبی که در آخر شب و پس از دنبال کردن اخبار، تنشهای جنگ، مذاکرات و تنگناهای موجود بوده است، احساس آرامش کند. ما از یک ضربآهنگ ملایم و مدل طراحی استفاده کردیم که پیشتولید زمانبری نداشت. کل فرایند کار تنها یک هفته طول کشید تا به آنتن برسد؛ کاری که شاید در نگاه اول غیرممکن به نظر میرسید اما سعی کردیم استانداردها را در نظر بگیریم و بر اساس همان پیش برویم.
وی به چالشهای فنی و انسانی تولید این برنامه اشاره کرده و توضیح میدهد: علاوه بر تیم ۶ یا ۷ نفرهای که درگیر بخش تصویر و فنی هستند، یک تیم دیگر با همین تعداد، درگیر تدوین، پژوهش، پیدا کردن اسناد و صداگذاری است یعنی یک تیم هفتنفره برای تولید برنامهای نیمساعته که هر شب پخش میشود بهطور مستقیم هر روز درگیر هستند.
کی قرار است به درد بخور باشیم؟
نعمتاللهی با بیان اینکه آنچه در این جنگ با آن روبهرو هستیم را میتوان در دل تاریخ یافت یا حتی در تاریخ معاصر و ماجراهایی که منجر به این اتفاقها شد، میگوید: اگر مردم نسبت به اینها آگاهی پیدا کنند، به بسیاری از مسائل پی میبرند. به عنوان یک برنامهساز تلویزیونی، وظیفه خود میدانیم دائم این حقایق را به یاد مخاطب بیاوریم تا بدانند اگر در جنگهای قبلی، مانند جنگ ۱۲روزه یا حوادث دیگر، چنین اتفاقی افتاد و به این بهانهها پیش رفت، اکنون نتیجه آن را در اینجا میبینیم.
او اضافه میکند: حتی در ساخت برنامههای تلویزیونی و فیلم کوتاه هم تلاش کردیم برنامه شعارزده نباشد و در قالب بیانیه ارائه نشود؛ بلکه رویکردی پژوهشی و تاریخی داشته باشد. نگاه ما این است هر جا بتوانیم باید کاری انجام دهیم؛ چه در فضای مستند، چه تلویزیونی و حتی فیلم کوتاه. خاستگاه من، مستند است و در همین زمینه سعی میکنم به شیوه خودم روشنگری کنم. پرسش اصلی این است: اگر الان کاری از دستمان برنیاید، کی قرار است به درد بخور باشیم؟ الان باید چه کار کرد؟
این برنامهساز یادآور میشود: در شروع جنگ، درگیر یک برنامه تلویزیونی بودیم که ادامه پیدا نکرد، اما کل این ۵۰-۴۰ روز چراغ دفترمان روشن بوده و همه بچهها درگیر کار بودند. بسیاری از همکاران خانوادههایشان را به شهرهای دیگر فرستادند و همه به کار چسبیدند. در شرایط عادی به ایده رسیدن و کار کردن هنر نیست؛ بلکه وقتی شما تصمیم میگیرید یک کار سخت و پیچیدهای مانند ساخت یک برنامه تلویزیونی را انجام دهید، نیازمند از خودگذشتگی زیادی است. همه اعضای تیم برنامهسازی ما متفقالقول بودند که داریم کار مهمی انجام میدهیم و منتی هم به کسی نداریم. تلویزیون روی نیروهایش هزینه و سرمایهگذاری کرده تا ما به اینجا برسیم و الان وقت ثمر دادن است. غیر از این باشد، عذاب وجدانش برایمان میماند. باور ما این است که همیشه باید کار کرد حتی در شرایط سخت. کار جدیدمان نیز در مرحله طراحی و برنامهریزی است.
بازخوانی تاریخ برای ارتقای سواد رسانهای
پوریا نجفی دیگر کارگردان برنامه «معرکه» در ادامه این گفتوگو به تشریح استراتژی محتوایی، فرمبندی نوین و رویکرد سردبیری این مجموعه میپردازد و با اشاره به چالشهای تولید در شرایط جنگی، میگوید: ما در میان اخبار و اتفاقاتی که مدام و پشت سر هم رخ میدهد، سعی کردیم مواردی را انتخاب کنیم که وایرال شدهاند یا هنوز نامفهوم به نظر میرسند. هدف ما سادهسازی این مفاهیم در قالب یک برنامه تلویزیونی بود؛ به گونهای که هر بینندهای با مشاهده آن، با یک حقیقت تاریخی مواجه شده و متوجه شود هر اتفاقی که امروز رخ داده، پیشینهای دارد. ما نشان دادیم دشمنی که با آن میجنگیم، ریشه دارد و این نوع جنگافروزی یا دشمنی، شاید در نقاط دیگری از جهان نیز اتفاق افتاده و مدلهای دیگری از آن در حال تکرار است.
نجفی با اشاره به تغییر در فرمبندی برنامه و دوری از کلیشههای رایج میافزاید: در کنار این رویکرد محتوایی، ما برخی از عرفهای جاافتاده در برنامهسازی را نیز تغییر دادیم. همیشه کارشناسان به صورت پرسش و پاسخ مصاحبه میکردند و توضیحات طولانی میدادند؛ اما ما این رویه را تغییر دادیم، برای مثال با کارشناسان حوزههای مختلف از جمله رسانه، جامعه و نظامی به سادهترین شکل ممکن و به حالت اسلایدی گفتوگو کردیم. این برنامه برای همه سنین و انواع مخاطب طراحی شده است. شاید در جاهایی شبیه برنامههای تلویزیونی به نظر برسد، اما نگذاشتیم بیش از حد به این شکل درآید؛ در واقع این یک مستند است که شبیه یک برنامه تلویزیونی است. در ابتدا قصد داشتیم رویکرد «روزشمار جنگ» داشته باشیم، اما سرعت تغییر موضوعات به قدری زیاد بود که نگران بودیم شاید نرسیم و موضوعی جا بماند؛ بنابراین این ایده عملی نشد و تصمیم گرفتیم آنچه در میدان رخ میدهد را بهصورت کلیتر بررسی کنیم.
رسالت مستند در بیطرفی است
وی در پایان ضمن تشریح رویکرد بیطرفانه قالب مستند، بیان میکند: ما از روز اول تصمیم گرفتیم جایی بایستیم که خودمان قضاوت نکنیم و اجازه دهیم مخاطب، اثر را قضاوت کند. ما میتوانستیم موضعگیری کنیم؛ البته الان نیز به معنای میهنی، موضعمان مشخص است اما وقتی ابعاد تاریخی، فکتها و درست و غلط بودن آنها را میآوریم، دیگر وظیفه مخاطب است که تشخیص دهد کدام سمت باید بایستد و کدام درست و کدام غلط است. پرسش این است: ما روایت درست میسازیم یا دشمن؟ ما در هیچ قسمتی ادعایی نکردیم؛ فقط فکتها را کنار هم میگذاریم و رسالت مستند باید همین باشد که بدون موضعگیری سیاسی به قضایا نگاه کند. ما هم به اندازه وسع خودمان سعی کردیم این کار را انجام دهیم.
یک کار گروهی شبانهروزی
رسول انصاری، تدوینگر مستند «معرکه» با تشریح فرایند ساخت، انتخاب فرم بصری و چالشهای فنی این پروژه، به تلاش برای ایجاد تمایز «معرکه» نسبت به دیگر برنامههای رایج تلویزیونی اشاره کرده و میگوید: ما بر اساس تجربههای قبلیمان تلاش کردیم تا حد امکان متفاوت باشیم و از فرمتهای تکراری برنامههای تلویزیونی فاصله بگیریم. این رویکرد از همان ابتدا با ایده دکور آغاز شد و به تدریج بلوغ یافت. ما به این نتیجه رسیدیم که راوی ما در یک فضای شخصی، این داستانها را روایت کند. البته در پلاتو (صحنههای ثابت) و فضای نریشنی که ضبط شد، سعی کردیم حالت رفت و برگشتی ایجاد کنیم تا این حس القا شود که راوی در حال بازگو کردن خاطرات یا روایتهایی از دل زندگی شخصی خودش است. در کنار این رویکرد، با توجه به بیان فکتهای تاریخی و مستندات آرشیوی، سعی کردیم ساختار مستندگونه کار را حفظ کنیم.وی با بیان اینکه برای تولید این برنامه شبانهروزی کار کردیم، یادآور میشود: از روزی که پروژه آغاز شد تا لحظهای که داشتیم قسمت نهم را تدوین میکردیم، تنها یک روز مرخصی داشتیم. مسئله اصلی ما در این پروژه، مسئله زمان بود و این سختترین و پیچیدهترین بخش کار محسوب میشد.تدوینگر مستند معرکه در پایان با اشاره به اهمیت استفاده از فیلمهای آرشیوی در این برنامه بیان میکند: شاید در بسیاری از برنامههای تلویزیونی به صداگذاری توجه ویژهای نشده و بها داده نشود، اما ما چون از آرشیو استفاده میکنیم و قاعدتاً بخش زیادی از آن آرشیو بیصداست، تمام این تصاویر دوباره برای صداگذاری نیاز به بازبینی و کار دارند. این فرایند زمانبر است، اما ما سعی کردیم این جزئیات را نیز در نظر بگیریم تا کار از نظر کیفی ارتقا یابد و اثر نهایی، استاندارد و حرفهایتر باشد.
نظر شما