خودمانیم؛ اگر شما هم مثل من گاهی با این سؤال کلنجار می‌روید که «چرا آن‌ها پیش رفتند و ما نه؟» یا «چرا نتوانستیم مثل غربی‌ها قله‌های علم و فناوری را فتح کنیم؟» باید بگویم نظامی در مخزن‌الاسرار قرن‌ها پیش مچ ما را گرفته، اما کمتر کسی به آن توجه کرده است. حکایت معروفی دارد که در میانه‌اش به این بیت می‌رسد:
«آینه چون نقش تو بنمود راست
خود شکن، آینه شکستن خطاست»
حرفش ساده و صریح است. مشکل از آینه نیست. درواقع ما استاد فیلتر انداختن روی واقعیتیم، اما وقتی کسی واقعیت بی‌فیلتر را نشانمان می‌دهد، به‌جای اینکه یقه خودمان را بگیریم، یقه آینه را می‌چسبیم. انگار اگر آینه خرد شود، همه‌چیز خودبه‌خود درست می‌شود. از همین‌جا می‌شود یکی از تفاوت‌های مهم را فهمید. می‌گویند موتور محرک و عامل پیشرفت تمدن غرب، نقد و نقادی است آن‌ها یاد گرفته‌اند مدرنیته حاکم در غرب این قابلیت را داشته که ضمن نقد دیگران به نقد خودش هم بپردازد و کاستی‌هایش را برطرف کند. اما این سمت جهان، ما اغلب نقد را با دشمنی اشتباه گرفته‌ایم؛ تا جایی که اگر کسی از نقصی حرف بزند، خود او را مسبب آن نقص می‌دانیم. جالب اینجاست که علاوه بر ادبیات و فرهنگ، در سنت دینی خودمان هم «نقد» یک هدیه شمرده شده. وقتی امام صادق(ع) می‌فرماید: «دوست‌داشتنی‌ترین برادرانم کسی است که عیبم را به من هدیه دهد» یا امیرالمؤمنین(ع) در اوج قدرتش می‌گوید: «از گفتن حق به من دریغ نکنید، زیرا من فراتر از خطا نیستم» یعنی ما با این روحیه بیگانه نیستیم، اما خب فضای امروز طوری است که تا کسی حرفی می‌زند، هزار برچسب «بی‌انصافی» و «سیاه‌نمایی» به پیشانی‌اش می‌چسبد. علاوه‌بر این یکی از بزرگ‌ترین شوخی‌ها و طنزهای تلخ ما هم عبارت «نقد سازنده» است.
مدام می‌گوییم «نقد باید سازنده باشد» اما فراموش می‌کنیم که نقد، اگر صادقانه و منصفانه باشد، در ذات خود سازنده هم هست؛ حتی اگر تلخ به نظر برسد. شبیه جراحی است: درد دارد؟ بله. خون‌ریزی دارد؟ بله. اما هدفش نجات بیمار است. بنابراین با این دیدگاه اگر بخواهیم از این بن‌بست بیرون بیاییم، راهی نداریم جز اینکه فرهنگ نقدپذیری را جدی بگیریم. باید بپذیریم اعتراف به ضعف، عین قدرت است. تمدنی که آینه‌هایش را بشکند، در تاریکی گم می‌شود. عیب‌ و نقص‌ها هم سر جای خودشان می‌مانند و ریشه می‌کنند. من فکر می‌کنم پیشرفت از لحظه‌ای آغاز می‌شود که منتقد را نه مزاحم، بلکه «آینه‌دار» بدانیم.