هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران در حالی از ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ آغاز به کار کرد که امسال برای نخستین بار جای خالی نمایشگاه حضوری بینالمللی کتاب تهران بیش از هر زمان دیگری احساس شد. شرایط خاص کشور و تصمیم نهادهای سیاستگذار فرهنگی موجب شد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برگزاری نمایشگاه کتاب را به شکل مجازی در دستور کار قرار دهد؛ تصمیمی که اگرچه از نگاه مسئولان یک «انتخاب هوشمندانه» برای حفظ جریان فرهنگی کشور بود؛ اما از نگاه ناشران و فعالان نشر نتوانست شور و حال سالهای گذشته را تکرار کند.
با این حال، مسئولان وزارت ارشاد معتقدند برگزاری نمایشگاه مجازی در سال ۱۴۰۵ توانسته امکان دسترسی عادلانهتر مردم سراسر کشور به کتاب را فراهم کند و مانع توقف چرخه فروش کتاب در شرایط خاص شود. همزمان شهرداری تهران نیز با برگزاری رویداد حضوری «اردیبهشت کتاب» در باغ کتاب تهران تلاش کرد بخشی از خلأ نمایشگاه فیزیکی را جبران کند.
نمایشگاه مجازی امسال «از سر ناچاری» نبوده!
نشست خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران در ۲۳ اردیبهشت با حضور ابراهیم حیدری، مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران و قائم مقام نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران و مظاهر بابایی، معاون اجرایی نمایشگاه برگزار شد. در این نشست، مسئولان برگزاری نمایشگاه توضیح دادند که تصمیم برای برگزاری مجازی نمایشگاه، نتیجه شرایط خاص کشور و تصمیم نهادهای سیاستگذار فرهنگی بوده است. ابراهیم حیدری در این نشست اعلام کرد: جلسات شورای سیاستگذاری نمایشگاه از اواخر سال ۱۴۰۴ آغاز شده بود؛ اما در نهایت به دلیل شرایط جنگی و وضعیت ویژه کشور، تصمیم بر آن شد که نمایشگاه امسال تنها در قالب مجازی برگزار شود. او با تأکید بر اینکه برگزاری نمایشگاه مجازی از دوران کرونا بهعنوان یکی از سیاستهای فرهنگی کشور تثبیت شده، گفت: هدف از این رویداد حفظ نشاط فرهنگی جامعه، کمک به صنعت نشر و فراهم کردن دسترسی مردم سراسر کشور به کتاب است.
در مقابل، مظاهر بابایی، معاون اجرایی نمایشگاه تلاش کرد از تصمیم برگزارکنندگان دفاع کند و گفت: انتخاب الگوی مجازی «از سر ناچاری» نبوده؛ بلکه راهکاری هوشمندانه برای کاهش هزینهها و تحقق عدالت فرهنگی است.
با وجود انتقادهایی که درباره میزان استقبال از نمایشگاه مطرح شد، شنبه ۲ خرداد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از تمدید دو روزه هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران خبر داد.
محسن جوادی، معاون امور فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و رئیس نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران اعلام کرد: این رویداد که قرار بود دوم خرداد به پایان برسد، به دلیل استقبال مخاطبان و درخواست ناشران تا پایان دوشنبه چهارم خرداد تمدید شد.
تخفیفهایی که اثر نداشتند
یکی از مهمترین ابزارهای جذب مخاطب در نمایشگاه امسال، ارائه تخفیفهای گسترده برای خرید کتاب بود. بر اساس اعلام مسئولان نمایشگاه، کتابهای ناشران داخلی که از ابتدای سال ۱۴۰۰ منتشر شده بودند، با ۲۵ درصد تخفیف در اختیار مخاطبان قرار گرفتند. از این میزان، ۱۵ درصد تخفیف برعهده ناشران و ۱۰ درصد نیز بهعنوان یارانه از سوی معاونت امور فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی پرداخت میشد. طبق اعلام برگزارکنندگان، هر خریدار با کد ملی خود میتوانست تا سقف ۲میلیون تومان از تخفیف ۲۵ درصدی استفاده کند و برای خریدهای بیشتر، تنها تخفیف ۱۵ درصدی ناشران اعمال میشد. در بخش ناشران خارجی نیز تخفیفهای متنوعی در نظر گرفته شد. عرضه کتابهای منتشر شده در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ با ۲۰درصد تخفیف صورت گرفت. آثار سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ نیز شامل ۳۵ درصد تخفیف بودند. همچنین برای کتابهای الکترونیک ۲۵ درصد تخفیف از سوی سکوهای فروش و ۱۰درصد یارانه معاونت امور فرهنگی در نظر گرفته شد. در ادامه روند تسهیل فروش، مسئولان نمایشگاه اعلام کردند کتابهای منتشر شده در فاصله سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ نیز با درخواست ناشران به فهرست آثار مجاز نمایشگاه اضافه شدند. پیش از آن، تنها کتابهای منتشر شده از سال ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵ امکان حضور در نمایشگاه را داشتند.
شعار تکراری نمایشگاه مجازی کتاب
یکی از حاشیههای مهم نمایشگاه امسال، تکرار دوباره شعار «بخوانیم برای ایران» بود؛ شعاری که پیش از این در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران ۱۴۰۴ و هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران نیز استفاده شده بود. منتقدان معتقدند شعارهای فرهنگی باید متناسب با شرایط زمانی، اجتماعی و هویت هر رویداد طراحی شوند و تکرار بدون تغییر یک شعار در چند رویداد مختلف، نشانه ضعف در ایدهپردازی فرهنگی است. آنها تأکید میکنند وقتی یک شعار عیناً در سه رویداد مختلف تکرار میشود، دیگر نمیتوان آن را انتخابی خلاقانه دانست. در مقابل، ابراهیم حیدری در پاسخ به انتقادها اعلام کرد: این موضوع تکرار نیست؛ بلکه نشانه استمرار، همدلی و پویایی فرهنگی جامعه است. او گفت: شعار «بخوانیم برای ایران» بازتابدهنده شرایط روز کشور است و تأکید دارد که مردم با خرید کتاب و حمایت از صنعت نشر میتوانند در حفظ جریان فرهنگی کشور سهیم باشند.
آمار فروش نمایشگاه مجازی کتاب تهران ۱۴۰۵
تا ساعت ۱۴ روز دوشنبه (چهارم خرداد ۱۴۰۵) ۲۹۵ هزار و ۲۴۲ سفارش در سامانه نمایشگاه ثبت شده و تا این لحظه در مجموع ۱۲۶ هزار و ۶۳۱ عنوان کتاب به فروش رسیده است که از این میان، سهم ناشران داخلی ۱۲۵ هزار و ۸۶ عنوان و سهم ناشران خارجی (لاتین و عربی) هزار و ۵۴۵ عنوان بوده است.
حیدری همچنین به آمار تفکیکی نسخههای فروختهشده اشاره کرد و ادامه داد: در مجموع ۶۹۷ هزار و ۲۹۹ نسخه کتاب در این نمایشگاه خریداری شده که ۶۹۴ هزار و ۷۵۱ نسخه مربوط به ناشران داخلی و ۲ هزار و ۵۴۸ نسخه مربوط به آثار ناشران خارجی است. وی در پایان گفت: مانند دورههای گذشته فرصتی به منظور پیگیری و تعیین تکلیف و رفع مشکلات سفارشها در نظر گرفته شده است. بنابراین سایت نمایشگاه تا پایان سهشنبه پنجم خرداد فعال است و امکان ثبت سفارش هم وجود دارد. مقایسه آمارهای رسمی نشان میدهد نمایشگاه کتاب تهران در سال ۱۴۰۴؛ بهویژه در بخش حضوری عملکرد مالی بسیار گستردهتری نسبت به دوره مجازی ۱۴۰۵ داشته است. بر اساس اعلام سخنگوی نمایشگاه کتاب تهران، مجموع فروش نمایشگاه ۱۴۰۴ در دو بخش حضوری و مجازی به ۵۲۴ میلیارد و ۳۴۹ میلیون تومان رسیده بود. در بخش مجازی آن دوره، بیش از یکمیلیون و ۱۱۵ هزار جلد کتاب به ارزش ۲۸۷ میلیارد و ۴۴۷میلیون تومان فروخته شد و فروش بخش حضوری نیز به بیش از ۲۳۶ میلیارد تومان رسید. با این حال مقایسه تعداد نسخههای فروخته شده نشان میدهد نمایشگاه سال ۱۴۰۴ فاصله قابل توجهی با نسخه مجازی ۱۴۰۵ دارد؛ موضوعی که بار دیگر اهمیت نمایشگاه حضوری در اقتصاد نشر ایران را برجسته میکند.
برگزاری همزمان «اردیبهشت کتاب» در باغ کتاب تهران
امسال افزون بر نمایشگاه مجازی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، شهرداری تهران نیز رویدادی حضوری با عنوان «اردیبهشت کتاب» را در باغ کتاب تهران برگزار کرد. این رویداد از ۲۳ اردیبهشت در فضای باغ کتاب آغاز شد و طبق اعلام اولیه قرار بود تا سوم خرداد ادامه داشته باشد؛ اما به دلیل استقبال مخاطبان تا هشتم خرداد تمدید شد. علی رمضانی، مدیرعامل باغ کتاب تهران اعلام کرد: در این رویداد حدود ۷۰۰هزار نسخه کتاب از ۱۸۰ هزار عنوان و با حضور هزار و ۱۰۰ ناشر در اختیار مردم قرار گرفته است. بر اساس اعلام برگزارکنندگان، کتابها در «اردیبهشت کتاب» با ۱۵ درصد تخفیف عرضه میشوند و سایر خدمات باغ کتاب نیز با ۱۰ درصد تخفیف در اختیار بازدیدکنندگان قرار گرفته است.
علی رمضانی درباره چرایی برگزاری همزمان «اردیبهشت کتاب» و نمایشگاه مجازی توضیح داد: برنامهریزی این رویداد پیش از اعلام زمان رسمی نمایشگاه مجازی انجام شده بود. او تأکید کرد: «اردیبهشت کتاب» قرار نیست رقیب نمایشگاه مجازی باشد؛ بلکه بهعنوان مکمل عمل میکند و میتواند با افزایش شور کتابخوانی در جامعه، به رونق نمایشگاه مجازی نیز کمک کند.
به گفته رمضانی، نمایشگاه مجازی بیشتر برای دسترسپذیر کردن کتابهای تازه ناشران برای مردم شهرهای مختلف کشور طراحی شده؛ اما مخاطبان تهرانی همچنان علاقه دارند در فضایی فرهنگی حضور پیدا کنند، کتابها را ورق بزنند و تجربه خرید حضوری را داشته باشند. همین موضوع سبب شد باغ کتاب تهران امسال به یکی از مهمترین پایگاههای حضوری فروش کتاب در کنار نمایشگاه مجازی تبدیل شود.
زمزمههای برگزاری نمایشگاه حضوری کتاب در نیمه دوم سال
با وجود برگزاری نمایشگاه مجازی و رویداد «اردیبهشت کتاب»، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی همچنان بر برگزاری نسخه حضوری نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران در سال ۱۴۰۵ تأکید دارد. محسن جوادی، معاون فرهنگی وزارت ارشاد و رئیس نمایشگاه کتاب تهران، در گفتوگو با تسنیم اعلام کرد: تصمیم جدی برای برگزاری نمایشگاه حضوری در ماههای آینده وجود دارد. او گفت: به محض آرامتر شدن شرایط کشور و تثبیت اوضاع، نمایشگاه کتاب تهران برگزار خواهد شد. جوادی همچنین در پاسخ به گمانهزنیها درباره احتمال برگزاری نمایشگاه در آبان اعلام کرد: این رویداد ممکن است حتی زودتر و در شهریور برگزار شود. اظهارات معاون فرهنگی وزارت ارشاد نشان میدهد حذف نمایشگاه حضوری از تقویم فرهنگی کشور قطعی نیست و تنها زمان برگزاری آن تغییر کرده است. با این حال، همچنان ابهامهایی درباره کیفیت برگزاری، وضعیت اقتصادی ناشران، هزینههای اجرایی و میزان استقبال مخاطبان وجود دارد. برخی ناشران معتقدند اگر نمایشگاه حضوری در نیمه دوم سال برگزار شود، میتواند بخشی از رکود بازار کتاب را جبران کند؛ بهویژه آنکه نمایشگاه مجازی امسال نتوانست مانند سالهای گذشته شور عمومی ایجاد کند. نمایشگاه کتاب تهران ۱۴۰۵ را میتوان یکی از متفاوتترین دورههای این رویداد فرهنگی در سالهای اخیر دانست؛ دورهای که به دلیل شرایط ویژه کشور، از شکل سنتی و حضوری فاصله گرفت و بار دیگر به فضای مجازی بازگشت. در سوی دیگر، برگزاری همزمان رویداد «اردیبهشت کتاب» در باغ کتاب تهران نشان داد مخاطبان همچنان به تجربه حضوری خرید کتاب علاقه دارند و فضای فیزیکی نمایشگاه هنوز برای صنعت نشر ایران اهمیت جدی دارد. اکنون نگاهها به نیمه دوم سال دوخته شده است؛ زمانی که شاید نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران بار دیگر به شکل حضوری برگزار شود و دوباره شور کتابدوستان را به مصلای تهران بازگرداند.
نظر شما