اشتغالزایی برای جامعه زیر پوشش بهزیستی به ویژه معلولان همواره یکی از مسائل چالشبرانگیز در این سالها بوده است. در این راستا، سال گذشته سازمان بهزیستی کشور طرحی با عنوان تسهیلگری شغلی را برای جامعه بهزیستی راهاندازی کرد؛ طرحی که اما و اگرهای زیادی درباره آن مطرح بوده و هست؛ از افزایش بدنه کارمندی دولت برخلاف قانون هفتم توسعه که تأکید بر کاهش دارد و سایر موارد حل نشدهای که همچنان برقرار است.
مدیر کل بهزیستی خراسان رضوی در گفتوگو با طوس در این باره اظهار میکند: در این یک سال ما ۳۴ تسهیلگر شغلی را به کار گرفتیم و به آنها آموزشهای لازم را دادیم. با توجه به شرایط جنگی هنوز برای ما شیوهنامه و متن قرارداد جدیدی ارسال نشده تا با این افراد قرارداد ببندیم؛ اما بهزیستی کشور گفته این افراد فعالیتشان را ادامه دهند. به همین خاطر در این ایام نیز فعالیتشان متوقف نشده است.
مهدی برجی میگوید: تاکنون برای ۴هزار و ۱۱۴ نفر از جامعه بهزیستی استان آمادهسازی شغلی داشتهایم که از این تعداد به حدود ۳هزار و ۶۰۰ نفر تسهیلات شغلی پرداخت شده است. در راستای پایداری شغل نیز ۶هزار و ۵۸ مورد پشتیبانی شغلی داشتهایم و ظرفیت تسهیلگری شغلی در استان نیز ایجاد ۲۰گروه همیار و ۲۰ گروه خودیار بوده است.
وی درباره روند تسهیلگری شغلی نیز خاطرنشان میکند: افراد بالای ۱۸ سال پروندههای آمادهسازی شغلی دارند. پسران اگر خدمت سربازیشان را تمام کرده باشند، از طریق مددکاران لیستی جمعآوری و به کارشناس شهرستان ارسال میشود. سپس این لیستها در اختیار تسهیلگران شغلی قرار میگیرد. آنها ارتباطات تلفنی و حضوری با این افراد برقرار میکنند. ممکن است کسانی نیازمند آموزش باشند. آنها را به فنی و حرفهای و جهاد کشاورزی معرفی میکنیم. در ادامه با آنها در ارتباط هستیم که حتماً در کلاسهایشان شرکت کنند و آن مدرک آموزشی را بگیرند. تسهیلگران ما از فضایی که آنها میخواهند در آنجا کار انجام دهند، بازدید میکنند که با توجه به نوع معلولیتشان آن فضا مناسبسازی شده یا خیر. سپس برای این افراد پروندهای به منظور دریافت اعتبارات شغلی تشکیل میشود.
او با بیان اینکه کارکرد مراکز پشتیبانی شغلی به گونهای است که تنها با معلولان و کارفرمایان کار میکنند و ظرفیت ایجاد شغل محدود دارند، عنوان میکند: کم شدن اعتبار آنها از سال گذشته به این دلیل است که پرداخت بودجه به این مراکز، دیگر بر اساس تعداد نفرات نیست؛ بلکه طبق عملکردشان بودجه دریافت میکنند. تسهیلگران شغلی قسمت دیگری از این پازل هستند که هیچ کدام کار مرکز دیگر را مسدود و مختل نمیکنند و عملکرد و ماهیتشان با یکدیگر متفاوت است و از نظر عملکردی هم هیچ همپوشانی ندارند. تسهیلگری شغلی بیشتر از طریق پرداخت تسهیلات، شغل ایجاد میکند.
طرح تسهیلگران شغلی برخلاف قانون برنامه هفتم توسعه
برای شنیدن آن بخش دیگر ماجرا که مراکز پشتیبانی شغلی است، به سراغ عباسعلی بادیانی، مؤسس مرکز پشتیبانی شغلی کاراندیشان و نماینده مراکز پشتیبانی شغلی کشور رفتیم تا انتقادات خود را درباره فعالیت تسهیلگران شغلی در حوزه اشتغالزایی برای توانیابان را شرح دهد.
او ابتدا درباره روند ایجاد این مراکز میگوید: مراکز پشتیبانی شغلی طبق فصل پنجم قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت مصوب اسفند ۱۳۹۶ و بر اساس ماده ۱۳ این قانون تأسیس شدند. این مراکز به طور کامل مستند به ماده ۲۶ قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت مصوب ۸۰/۱۱/۲۷ مجلس شورای اسلامی، مجوزهای لازم را از ادارههای بهزیستی کل استانها دریافت کردهاند. وظیفهای که قانونگذار برای این مراکز مشخص کرده، ایجاد شغل برای افراد دارای معلولیت است و در این راستا در فصل سیزدهم قانون حمایت، مشوقهایی برای توانخواهان و کارفرمایانی که افراد توانخواه را استخدام میکنند، پیشبینی شده است.
نماینده مراکز پشتیبانی شغلی کشور میافزاید: از زمان تأسیس، این مراکز زیر نظر معاونت توانبخشی سازمان بهزیستی کشور فعالیت میکردند. متأسفانه به دلیل برداشتهای نادرست از عملکرد این مراکز، گاهی اقدامهای آنها با کارگاههای تولیدی-حمایتی مقایسه میشد و ارزیابیهای بهزیستی نیز همین مقایسه را انجام میداد. نگاه به این مراکز باید بینالمللی باشد؛ چرا که سازمان ملل متحد نیز برای نخستین بار این مراکز را در سطح جهان به رسمیت شناخته است.
بادیانی با بیان اینکه در سال ۱۴۰۰ موفق شدیم اعتبار این مراکز را در قانون بودجه سال ۱۴۰۱ تثبیت کنیم و آنها دارای ردیف بودجه مجزا در آلبوم بودجه بهزیستی کشور شدند تا در حوزه توانبخشی به فعالیت خود ادامه دهند، اظهار میکند: متأسفانه در سال ۱۴۰۳ این مراکز در حوزه مرکز توسعه اشتغال و کارآفرینی سازمان بهزیستی کشور ادغام شدند. اگرچه این ادغام به نوعی حرکتی مثبت است؛ چرا که این مراکز در رأس هرم ایجاد شغل برای جامعه هدف بهزیستی قرار دارند؛ اما باید توجه داشت که بسیاری از اقدامها در کشور ما بر اساس نظرات شخصی و نه نظرات کارشناسی صورت میگیرد. به همین دلیل سازمان بهزیستی برخلاف رویهها و مقررات جاری، بخشی به نام تسهیلگران شغلی را در این سازمان ایجاد کرده است.
او خاطرنشان میکند: سالها پیش، طرحی به نام «طرح توانمندسازی مبتنی بر جامعه» در بهزیستی اجرا شد که متأسفانه نتایج قابل قبولی نداشت. در این راستا، برخلاف رویههای مندرج در قانون برنامه هفتم که بر کاهش سالانه ۱۵درصدی کارمندان دولت تأکید دارد، سازمان بهزیستی اقدام به مصاحبه و استخدام افرادی با عنوان «تسهیلگر شغلی» کرد. این تسهیلگران قراردادهایی را با مراکز مثبت زندگی منعقد کردند؛ اما در حقیقت حقوق خود را از سازمان بهزیستی دریافت میکنند که این اقدام کاملاً مغایر با برنامه هفتم توسعه است.
مرکز پشتیبانی؛ یک نیاز واقعی در راستای اشتغال پایدار
مؤسس مرکز پشتیبانی شغلی کاراندیشان یادآور میشود: بهعنوان نماینده مراکز پشتیبانی شغلی، بارها این موضوع را به رئیس محترم سازمان بهزیستی کشور و رئیس مرکز کارآفرینی و اشتغال سازمان منعکس کردهام. متأسفانه یارانه یا کمکهزینه مراکز پشتیبانی شغلی به شدت کاهش یافته و به بخش تسهیلگری افزوده شد. در نتیجه، فرایند پشتیبانی شغلی از آنچه در دستورالعملهای بهزیستی تعیین شده بود، خارج شد و ما نتوانستیم دقیقاً مشخص کنیم تسهیلگران چه وظایفی دارند که مراکز پشتیبانی شغلی قادر به انجام آن نیستند.
بادیانی میافزاید: دلیل این وضعیت این است که سازمان بهزیستی به صورت کاملاً نتیجهگرا عمل میکند و برایش اهمیتی ندارد که آیا توانخواه در شغلی پایدار مشغول به کار میشود یا خیر؛ بلکه تنها هدف آنها مشغول به کار کردن توانخواهان است. برای مثال، اگر شخصی با مدرک لیسانس حسابداری به سازمان مراجعه کند و فرصتی برای کار در حسابداری موجود نباشد، تسهیلگر ممکن است به او پیشنهاد دهد که بهعنوان کارگر در یک فروشگاه مشغول به کار شود.
او با بیان اینکه فلسفه پشتیبانی شغلی بر این نکته تأکید میکند که ما باید توانخواه را بر اساس سلایق، علایق و مهارتهایش در ۶ مرحله به اشتغال پایدار برسانیم تا حقوق کافی دریافت کند و از چرخه حمایتی بهزیستی خارج شود، عنوان میکند: عملکرد تسهیلگران که به صورت دفعی توانخواهان و سایر جامعه هدف بهزیستی را مشغول به کار میکنند، منجر به شکلگیری نگاهی در سازمان بهزیستی شده که مراکز پشتیبانی شغلی را فقط بهعنوان یک هزینه اضافی میبیند، در حالی که با بررسی خروجی مشاغل پایدار، مشخص میشود مشاغلی که مراکز پشتیبانی شغلی ایجاد میکنند، برای توانخواهان پایداری بیشتری دارند.
نماینده مراکز پشتیبانی شغلی درباره روند پشتیبانی شغلی در این مراکز بیان میکند: در اینجا نخستین اقدام، تماس با خانواده افراد توانخواه است تا مشخص کنیم کدام یک از اعضای خانواده با آنها ارتباط بهتری دارد. سپس ما بهعنوان نماینده کارفرما برای توانخواه و نماینده توانخواه برای کارفرما عمل میکنیم تا ارتباط میان آنها برقرار شود. و مربیان شغلی به این نکته مهم بسیار توجه دارند. محل اشتغال توانخواهان نیز باید برای فعالیت ایشان مناسبسازی شده باشد که در صورت نیاز به مناسبسازی، این موضوع توسط مربی شغلی به مرکز پشتیبانی شغلی منعکس میشود و مدیر فنی مرکز با انعکاس آن به بهزیستی شهرستان، کمکهزینه مناسبسازی محیط اشتغال توانخواهان با توجه به قانون حمایت از معلولان از طرف بهزیستی برای کارفرمایان پرداخت میشود.
بادیانی ادامه میدهد: بر اساس آنچه شنیدهام، فهرستی از مددجویان بهزیستی در اختیار تسهیلگران گذاشته میشود و در این فهرست، افرادی همچون معتادان بازپروری شده، زنان سرپرست خانوار، زنان آسیبدیده و توانخواهان بهزیستی وجود دارند. آنها موظفاند برای این افراد شغل ایجاد کنند. این در حالی است که مراکز پشتیبانی شغلی به دنبال شغلی مناسب برای افرادی هستند که تواناییهای خاصی دارند؛ مانند افرادی که با اُتیسم یا معلولیتهای ذهنی زندگی میکنند و نمیتوانند در هر محیط کاری فعالیت کنند.
او درباره عمل نکردن به قانون اشتغال توانیابان نیز میگوید: اگر از نظر اجرایی به این موضوع نگاه کنیم، بر اساس قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت و دستورالعمل مراکز پشتیبانی شغلی، واحدهای توانبخشی و کمیتههای اشتغال و توانبخشی بهزیستی شهرستانها باید توانخواهان را به مراکز پشتیبانی شغلی معرفی کنند؛ اما در عمل، این کار به طور واقعی انجام نمیشود. عمده مراکز پشتیبانی شغلی در کشور، خود به شناسایی توانخواهان از طریق ارتباط با سازمانهای مردمنهاد فعال در حوزه توانخواهان؛ مانند انجمن ناشنوایان، نابینایان و انجمن اُتیسم میپردازند و سپس آنها را وارد چرخه اشتغال میکنند.
مؤسس مرکز پشتیبانی شغلی کاراندیشان درباره کاهش یارانه دولتی به این مراکز نیز اظهار میکند: یارانهای که برای مراکز پشتیبانی شغلی واریز میشود، به نسبت تورمی که اکنون در کشور وجود دارد، بسیار پایین است. به ازای هر فرد توانخواه که به این مراکز مراجعه میکند، تنها یکمیلیون و ۸۰۰هزار تومان پرداخت میشود. برای مثال در کلانشهر تهران، مرکزی که ۵۰ توانخواه دارد، تنها ۹۰میلیون تومان از سوی بهزیستی دریافت میکند. با این مبلغ، اداره یک مرکز در کلانشهری همچون تهران یا مشهد با احتساب هزینههای مربی شغلی و مدیر فنی و اجاره، عملاً غیرممکن است و بهزیستی هرگز پاسخ درستی به این موضوع نمیدهد.
بادیانی متذکر میشود: بهزیستی اکنون در وضعیتی پارادوکسی قرار دارد؛ نه میتواند مراکز پشتیبانی شغلی را تعطیل کند؛ زیرا در این صورت بر اساس قانون و کمیسیون ماده ۲۶ تخلفی انجام داده و نه به اندازه کافی کار کارشناسی میکند تا این مراکز را توسعه دهد. افرادی که خودشان در اجرای ایدههای حوزه تسهیلگران شغلی ذینفع هستند، نمیخواهند بپذیرند این روش بهدرستی عمل نمیکند. به همین دلیل بر این باورند که هم تسهیلگران شغلی و هم مراکز پشتیبانی شغلی باید وجود داشته باشند و هر کدام وظایف خود را انجام دهند؛ اما آنچه در قانون برنامه هفتم و قانون حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت مطرح شده، این است که تمام مراحل اشتغالها باید در این مراکز یا کارگاههای تولیدی حمایتی انجام شود. در واقع، کارگاههای تولیدی حمایتی باید به فرد توانخواه آموزش دهند و سپس او باید در اختیار مرکز پشتیبانی شغلی قرار گیرد تا مرکز بتواند آموزشهای تکمیلی را ارائه دهد و او را به اشتغال پایدار برساند.
در پایان...
موضوع اشتغالزایی برای افراد دارای معلولیت و جامعه زیر پوشش بهزیستی، یکی از چالشهای مهم در کشور به شمار میرود. طرح تسهیلگری شغلی بهعنوان یک ابتکار جدید با هدف تسهیل دسترسی به فرصتهای شغلی برای توانخواهان معرفی شده؛ اما به نظر میرسد با وجود تلاشهای مسئولان بهزیستی، مواجهه با چالشهایی از جمله هماهنگی نداشتن با مراکز پشتیبانی شغلی و برقراری هارمونی میان وظایف این دو نهاد، ضرورت دارد. از سوی دیگر، نگرانیهای قانونی و مدیریتی همچنان پابرجاست و نیاز به توجه بیشتری دارد. بدون شک، به منظور دستیابی به اشتغال پایدار برای افراد دارای معلولیت، باید تجزیه و تحلیل کرد که چگونه دو مقوله تسهیلگری و پشتیبانی شغلی میتوانند با هم به تعامل بپردازند و به جای رقابت، مکمل یکدیگر باشند. در نهایت، لازم است مقامات مسئول بر اساس قوانین و تجربیات بینالمللی اقدام کنند تا شرایط مطلوبی را برای توانخواهان فراهم کنند و از ایجاد بینظمی در ساختار اشتغالزایی جلوگیری به عمل بیاورند.
نظر شما