مناطق آزاد در بسیاری از کشورها بهعنوان ابزاری مؤثر برای توسعه تجارت، جذب سرمایهگذاری و رونق اقتصادی مرزی شناخته میشوند. در خراسان رضوی طی سالهای گذشته ایجاد این مناطق با هدف تسهیل فعالیتهای اقتصادی و تقویت پیوندهای تجاری با کشورهای همسایه به جدیت دنبال شد و به ثمر نشست. هر چند از ایجاد مناطق آزاد تجاری همواره بهعنوان یک فرصت اقتصادی منحصر به فرد یاد شده؛ اما تجربه برخی از مناطق آزاد کشور نشان میدهد این مناطق نتوانستهاند به درستی حتی در تحقق کامل اهداف اولیه موفق باشند.
در این میان، برای جلوگیری از تکرار تجربه ناموفق مناطق آزاد در برخی نقاط کشور این پرسش مطرح میشود که خراسان رضوی با برخورداری از دو منطقه آزاد تجاری سرخس و دوغارون میتواند چه نقشآفرینی در راستای حل چالشهای اقتصادی استان و حتی کشور داشته باشد تا از ظرفیتهای این مناطق به درستی استفاده شود.
در کنار طرح این موضوع باید در نظر داشت همواره در گذشته از دو مرز دوغارون و سرخس بهعنوان مرزهایی با فرصت ویژه یاد میشد و با تبدیل شدن این دو نقطه مرزی به مناطق آزاد، یک فرصت تازه برای افزایش ترانزیت کالا، جذب سرمایهگذاری و ایجاد اشتغال در شرق کشور فراهم شده؛ ظرفیتی که در صورت بهرهبرداری صحیح، نه تنها به توسعه اقتصادی استان؛ بلکه به تقویت جایگاه ایران در شبکه تجارت منطقهای نیز کمک خواهد کرد.
جلوگیری از تکرار تجربه ناموفق مناطق آزاد کشور در خراسان رضوی
در همین زمینه یک کارشناس اقتصادی در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار کرد: در کشور ما کارکرد مناطق آزاد چندان مفید نبوده و شاید تنها یک یا دو منطقه آزاد توانستهاند عملکرد قابل قبولی داشته باشند. برای مثال، منطقه آزاد کیش تا حد زیادی به ویژه در بحث گردشگری موفق بوده و منطقه آزاد اروند در استان خوزستان نیز تا حدودی توانسته به اهدافی که قانونگذار و دولت برای آن در نظر داشتند نزدیک شود.
ابوالفضل چمندی گفت: در مورد خراسان رضوی و دو منطقه آزاد سرخس و دوغارون باید گفت اهمیت این مناطق بسیار بالاست. زمانی که بنده در دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام حضور داشتم، مصوبهای مطرح شد مبنی بر اینکه به دلیل کارکرد نه چندان مؤثر مناطق آزاد در اقتصاد کشور و زندگی مردم، ایجاد مناطق آزاد و ویژه جدید متوقف شود. با این حال، خراسان رضوی به دلیل داشتن دو مرز مهم و راهبردی توانست استدلالهایی ارائه دهد که بر اساس آنها تبدیل این دو منطقه ویژه به منطقه آزاد مورد پذیرش قرار بگیرد.
وی یکی از مهمترین دلایل این تصمیم را شرایط جدید منطقهای پس از جنگ اوکراین و شکلگیری رقابت بر سر کریدورهای ترانزیتی دانست و افزود: در آن مقطع، فرصتی کمنظیر برای ایران ایجاد شد تا شاخه جنوبی کریدور شرق به غرب را فعال کند، هر چند تحقق این هدف نیازمند سرمایهگذاری و تسهیل تجارت از این مسیر بود و با وجود اینکه سرخس و دوغارون تبدیل به مناطق ویژه اقتصادی شده بودند؛ اما به دلیل محدودیتهایی که در مناطق ویژه وجود داشت، بسیاری از تجار تمایل چندانی به فعالیت گسترده در این مناطق نداشتند و در مرز دوغارون این مسئله بیشتر محسوس بود؛ زیرا مدیریت منطقه عملاً در اختیار یک بخش خصوصی قرار داشت و تصمیمگیریها در سطحی محدود انجام میشد. این وضعیت در سرخس بهتر بود؛ زیرا آستان قدس رضوی نقش حاکمیتی در مدیریت آن داشت و مسائل روانتر بود؛ اما در مجموع هیچ کدام از این مناطق نتوانستند به سطحی از تسهیلگری که در مناطق آزاد انتظار میرود، برسند.
مناطق آزاد شرق کشور میتوانند موتور توسعه استان باشند
معاون سابق هماهنگی امور اقتصادی استاندار خراسان رضوی درباره ظرفیتهای سرمایهگذاری در سرخس و دوغارون عنوان کرد: در برنامهریزیها پیشبینی شده حجم ترانزیت کالا از مسیر دوغارون به حدود ۵میلیون تُن برسد. در مورد سرخس، تمرکز اصلی بر ترانزیت کالا در کریدورهای بینالمللی است؛ اما در دوغارون افزون بر ترانزیت، مسئله جذب سرمایه نیز اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تجار افغانستانی که همزبان و دارای ارتباطات نزدیک با ایران هستند، علاقه زیادی به سرمایهگذاری در این منطقه دارند. باید یادآور شد به دلیل محدودیتهای واگذاری زمین و ساختار منطقه ویژه، امکان توسعه فراهم نبود. در حالی که تنها حدود ۵۰ هکتار از اراضی استفاده شده و نزدیک به ۵هزار هکتار زمین بدون استفاده باقی مانده بود.
چمندی خاطرنشان کرد: با تبدیل این مناطق به منطقه آزاد، انتظار میرود بسیاری از این محدودیتها برطرف شود؛ به ویژه در شرایطی که ایران تا حدی در محاصره دریایی قرار گرفت، اهمیت سرخس بهعنوان یک درگاه ریلی برای واردات کالاهای اساسی بسیار بیشتر شد. در واقع سرخس تنها مسیر ریلی کشور است که امکان انتقال مستقیم کالاهایی مانند گندم، ذرت، روغن و سایر اقلام اساسی را از روسیه و آسیای میانه فراهم میکند. بخشی از تصمیمگیریها هم نیازمند هماهنگیهای ملی است و صرفاً در سطح استان قابل حل نیست. با وجود این، اگر استانداری خراسان رضوی و دولت تمرکز بیشتری بر این دو منطقه داشته باشند، این ظرفیت میتواند به یکی از مهمترین موتورهای توسعه استان تبدیل شود.
وی افزود: برآوردها نشان میدهد تنها از محل ترانزیت کالا میتوان حدود ۱۰هزار فرصت شغلی در این کریدورها مهیا کرد و از محل سرمایهگذاری نیز امکان ایجاد ۱۰هزار شغل دیگر وجود دارد. در مجموع، این دو منطقه میتوانند حدود ۲۰هزار فرصت شغلی جدید برای مردم منطقه ایجاد و سرمایه قابل توجهی را وارد استان کنند.
ضرورت بازتعریف جایگاه سرخس و دوغارون در حل چالشهای اقتصادی استان
این کارشناس اقتصادی به الزامات حل چالشهای استان با استفاده از فرصت مناطق آزاد سرخس و دوغارون اشاره کرد و گفت: تحقق حل چالشهای استان نیازمند آن است که سرخس و دوغارون بهعنوان دو پروژه کلیدی توسعه خراسان رضوی تعریف شوند و استانداری نظارت و حمایت مستمر داشته باشد. با توجه به اینکه رئیسجمهور نیز بر واگذاری اختیارات بیشتر به استانها تأکید کرده است، این موضوع میتواند نمونهای موفق از مدیریت توسعه در سطح استانی باشد.
چمندی یکی از مسائل مهم را تنظیمگری در حوزه حمل و نقل ریلی دانست و خاطرنشان کرد: زیرساختهای سرخس بسیار مناسب و آماده هستند؛ اما مشکل اصلی در حوزه مدیریت و تنظیم بازار حمل و نقل است. در مقاطعی این مسئولیت از راهآهن به بخش خصوصی واگذار شد؛ اما برخی شرکتها بیشتر منافع شخصی خود را در نظر گرفتند و بسیاری از تجار متضرر شدند. در دولت قبل قرار شد این مسئولیت دوباره به راهآهن جمهوری اسلامی بازگردد؛ اما با تغییر دولت این موضوع تا حدی متوقف ماند.
وی به روند رو به رشد ظرفیتهای اقتصادی در استان اشاره و تصریح کرد: ظرفیتهای منطقهای در حال افزایش است. برای مثال، راهآهن خواف-هرات که در دولت گذشته فعال شده بود، در حالی آغاز به کار کرد که پیش از آن هیچ باری جابهجا نمیشد؛ اما در حال حاضر حدود یکمیلیون تُن بار در سال از این مسیر منتقل میشود و مذاکراتی برای اتصال خطوط ریلی افغانستان به مزارشریف و سپس تاجیکستان در حال انجام است که میتواند یک فرصت استثنایی برای تجارت و ترانزیت ایران ایجاد کند. منطقه آزاد دوغارون میتواند به یک مرکز مهم سرمایهگذاری برای تجار افغانستان و حتی کشورهایی مانند روسیه، امارات، عمان و قطر تبدیل شود؛ زیرا افغانستان بازار بکری دارد و بسیاری از کشورها علاقهمندند از طریق ایران به این بازار دسترسی پیدا کنند.
ظرفیت مناطق آزاد در خدمت اشتغال و تولید ثروت در خراسان رضوی
معاون سابق هماهنگی امور اقتصادی استاندار خراسان رضوی فرصتهای ایجاد مناطق آزاد و بهرهمندی مردم شهرستانهای مربوط را ضروری دانست و گفت: در خصوص برخی مسائل مانند خودروهای پلاک منطقه آزاد نیز باید دقت کرد. بر اساس اطلاعاتی که در اختیار داریم، این امکان اغلب برای شرکتهایی که در محدوده منطقه آزاد سرخس فعالیت میکنند، فراهم است و احتمالاً شامل همه ساکنان شهر سرخس نمیشود. بهتر است این موضوع به طور دقیق از استانداری پیگیری شود تا انتظارات عمومی با واقعیتهای اجرایی تطابق داشته باشد.
چمندی در پایان بیان کرد: در مجموع، مهمترین اثر این مناطق آزاد در سطح کلان اقتصادی استان خواهد بود. این مناطق میتوانند به افزایش اشتغال، تولید ثروت و ارتقای کیفیت مشاغل در خراسان رضوی کمک کنند. افزون بر این، یکی از مزایای مهم مناطق آزاد، تسهیل واردات ماشینآلات صنعتی برای واحدهای تولیدی استان است. در گذشته بسیاری از تولیدکنندگان مشهدی مجبور بودند ماشینآلات مورد نیاز خود را از طریق بنادر جنوبی وارد کنند که هم زمانبر و هم پرهزینه بود؛ اما در حال حاضر با فعال شدن ظرفیتهای گمرکی در سرخس و دوغارون، این امکان فراهم میشود که این تجهیزات از همین مسیرها وارد شده و سریعتر در اختیار واحدهای تولیدی که اغلب در خراسان رضوی متعلق به بخش خصوصی است، قرار گیرد. بنابراین، اگر این ظرفیتها به درستی مدیریت و حمایت شوند، سرخس و دوغارون میتوانند نقش بسیار مهمی در تحول اقتصادی خراسان رضوی و حتی اقتصاد ملی به ویژه در تأمین کالاهای اساسی به صورت پایدار ایفا کنند.
نظر شما