حملات اسرائیل و آمریکا به فاز ۱۴ پارس جنوبی و مراکز کلیدی عسلویه، یکی از حساس‌ترین نقاط انرژی ایران را هدف قرار داد؛ جایی که به‌تنهایی تقریباً نیمی از برق کشور به گاز آن وابسته است. هم‌زمان، تأسیسات ذخیره سوخت و زیرساخت‌های پالایشگاهی نیز آسیب دیدند.

به گفته موسی احمدی، رئیس کمیسیون انرژی ایران، هدف این حملات «اختلال در زنجیره تأمین سوخت و ایجاد نارضایتی عمومی» بوده است. در حوزه برق نیز مصطفی رجبی مشهدی اعلام کرد بیش از ۲۰۰۰ نقطه زیرساختی هدف قرار گرفته‌اند. با این حال، خاموشی‌ها در بسیاری موارد ظرف چند ساعت ترمیم شده‌اند؛ که نشانه‌ای از تاب‌آوری نسبی شبکه بود.

بحران پیش از جنگ؛ شکنندگی ساختاری انرژی ایران

حملات تنها بر سیستمی فرود آمدند که پیش‌تر نیز در وضعیت فشار قرار داشت. تا سال ۲۰۲۵، ایران با کمبود حدود ۲۵ هزار مگاوات برق مواجه بود. ناترازی گاز، مصرف بالا و یارانه‌های سنگین، همراه با تحریم‌ها، ظرفیت توسعه را محدود کرده بودند.

در همین دوره، ایران حتی به واردکننده بنزین تبدیل شد؛ وضعیتی که نشان می‌داد رشد مصرف از توسعه زیرساخت پیشی گرفته است. برآوردها خسارت‌های احتمالی به زیرساخت‌های انرژی را بین ۷ تا ۹ میلیارد دلار تخمین می‌زنند.

پاسخ تهران؛ از تعمیر تا تغییر الگوی حکمرانی انرژی

واکنش ایران صرفاً فنی نبود. اگرچه واحدهای آسیب‌دیده وارد فاز بازسازی شدند، اما تغییر اصلی در سطح سیاست‌گذاری رخ داد. تمرکز از افزایش عرضه به مدیریت تقاضا منتقل شده است.

دولت به‌جای افزایش قیمت‌ها، به سمت مشوق‌های مصرف پایین‌تر، نصب کنتورهای هوشمند و کنترل رفتاری مصرف حرکت کرده است. همچنین ساختارهای جدید هماهنگی برای مدیریت انرژی ایجاد شده‌اند که هدف آن تبدیل «مصرف انرژی» به یک موضوع حکمرانی اجتماعی است، نه صرفاً فنی.

بازطراحی بلندمدت؛ از بهره‌وری تا تنوع انرژی

در سطح ساختاری، ایران تلاش دارد وابستگی شدید به گاز را کاهش دهد. نیروگاه‌های سیکل ترکیبی و ارتقای بهره‌وری، تولید برق را بدون افزایش مصرف سوخت بالا می‌برند. هم‌زمان، شبکه‌های هوشمند و مدیریت دیجیتال مصرف در مرکز سیاست‌گذاری قرار گرفته‌اند.

در کنار آن، انرژی‌های تجدیدپذیر با صدها پروژه خورشیدی در حال گسترش‌اند، هرچند سهمشان هنوز محدود است. انرژی هسته‌ای نیز با محوریت نیروگاه بوشهر و همکاری‌های احتمالی با روسیه تقویت شده است. حتی زغال‌سنگ نیز به‌عنوان گزینه بلندمدت مطرح شده است.

فشار خارجی به‌عنوان شتاب‌دهنده

با وجود تحریم‌ها، جنگ و محدودیت سرمایه‌گذاری، سیستم انرژی ایران نه فروپاشیده و نه متوقف شده است. صادرات نفت ادامه دارد، مسیرهای جدید ترانزیتی در حال شکل‌گیری‌اند و زیرساخت‌ها بازسازی می‌شوند.

اما نکته کلیدی متن این است: جنگ، به‌جای فلج کردن سیستم، آن را وادار به تغییر سریع‌تر کرده است—از یک مدل مصرف‌محور به سمت حکمرانی، بهره‌وری و تنوع انرژی.