جنگها روزی به پایان میرسند؛ اما آنچه از آنها در حافظه یک ملت باقی میماند، تنها روایت نبردها و آمار خسارتها نیست؛ بلکه لحظاتی است که مردم در سختترین روزها کنار یکدیگر ایستادند، امید را زنده نگه داشتند و معنای همدلی را دوباره خلق کردند. بیش از ۱۰۰ شب گذشته نیز صحنه شکلگیری چنین لحظاتی بود؛ شبهایی که در کنار حضور خودجوش مردم در میادین و خیابانها، هنرمندانی به میدان آمدند تا با خلق آثار پرشماری در قالبهای مختلف، هنر را به خدمت حماسه درآورند.
پرسش اصلی شاید این باشد؛ آن روزی که دشمن کیلومترها از مرزهای این سرزمین فاصله گرفت و قدرت ایران عزیز به همگان ثابت شد، آیندگان از آثاری که این شبها خلق میشوند، چه میشنوند و میخوانند؟ چگونه میتوان این تجربه جمعی و خاطرات ارزشمند را برای نسلهای آینده حفظ کرد؟
در همین راستا، با جمعی از هنرمندان مشهدی که این شبها در میادین شهر حضور فعال دارند، به گفتوگو نشستیم تا از نگاه آنها بشنویم چه اقدامهایی میتواند روایت آثار هنری را که این شبها خلق میشود، از مرز خاطرههای زودگذر عبور داده و به بخشی ماندگار از حافظه فرهنگی و اجتماعی جامعه ایران تبدیل کند.
حفظ و نشر اثر؛ انگیزهای برای ادامه خلق اثر هنری
ابتدا به سراغ جلیل صابری، نقاش و کاریکاتوریست مشهدی رفتیم. او با وجود اینکه رشته اصلیاش کاریکاتور است؛ اما از روزهای ابتدایی سال جدید تابلوهای نقاشی زیبایی خلق کرده که روایت ایستادگی، شهامت و شهادت است.
صابری که از ابتدای سال جاری سه نقاشی مرتبط با مسائل جنگ رمضان خلق کرده، درباره سرنوشت این آثار به خبرنگار طوس میگوید: یکی از مسئولان شهری به من قول داده بود تابلو اولی که کشیدهام، در قالب بیلبورد شهری در شهر نصب شود؛ اما تاکنون این اتفاق نیفتاده و به طور کلی این موضوع فراموش شد. بهعنوان کسی که اثری را خلق کرده، به دنبال این هستم اثرم به شکلی دیده و حفظ شود تا بعداً در تاریخ به ثبت برسد که در کنار حضور مردم در خیابانها، این آثار نیز بدون هیچ چشمداشتی خلق شده است. اگر این اهتمام برای حفظ و نشر این آثار اتفاق بیفتد، من نیز بهعنوان خالق آن اثر سالهای آینده نیز انگیزه پیدا میکنم تا دوباره چنین آثاری را حتی بهتر از آنچه قبلاً طراحی کردهام، بکشم.
این نقاش و کاریکاتوریست مشهدی خاطرنشان میکند: اینکه پس از جنگ و تمام شدن حضور مردم در خیابانها قرار است برای این آثار چه اتفاقی بیفتد، معلوم نیست. این اتفاقی که این شبها در خیابان و میادین در حال رقم خوردن است، چیزی نیست که هر سال باشد. به همین خاطر به نظرم باید این آثاری که این شبها خلق میشوند، در یک جا جمعآوری و از آنها استفاده شود.
او درباره ایدههای مردم عنوان میکند: خانم معلمی در این شبها به میدان جانباز آمد و به من گفت اگر از اثر اتفاقات جنگ رمضان یک نقاشی خطی بدهید تا آن را چاپ کنیم و برای رنگآمیزی به کودکان بدهیم، خوب است. با وجود اینکه این نقاشی اثر پرکاری است، میتواند به صورت خطی و رنگی چاپ شود و به بچهها بدهیم تا هرکس با سلیقه خودش آن را رنگآمیزی کند.
صابری برای ماندگاری آثارش در شهر نیز اظهار میکند: یکی از کارهای دیگری که میتوانم در فضاسازی شهری انجام دهم، این است که دیواری را در اختیارم بگذارند و این طرح را در آنجا اجرا کنم تا این نقاشی که روایت جنگ رمضان است، چندین سال در شهر بماند.
ضرورت ثبت و ضبط شعارها و متون توسط خوشنویسان در میادین
در ادامه، به سراغ فریدون عنایت، خوشنویس و طراح گرافیک میرویم تا درباره آنچه این شبها توسط خوشنویسها در میادین رقم میخورد و ایدههایش برای ماندگاری آنها بشنویم.
او با بیان اینکه مردم هدفگذاریهای اصلی را که در ذهن داشتند و هیچ وقت نمود پیدا نمیکرد، در جریان جنگ تحمیلی سوم دیدند و اکنون جزئی از رفتارشان شده است، میگوید: از جمله اینها علاقه به وطن، انقلاب، دین، مذهب و رهبرمان بود که این شبها آنها را در شعارها و پلاکاردهایشان به زبان میآورند. برخی به صورت متعصبانه درباره وطن سخن میگویند، خیلی از افراد نیز تأکید میکنند که در مورد دین، مذهب، رهبر شهید انقلاب و مسئله ولایت در شعارهایشان آورده شود. مردم خیلی دوست دارند شعار و پلاکاردی با مضمونی خاص در دست داشته باشند که در آن دلبستگیهایشان نمایان باشد.
عنایت درباره چگونگی ثبت و ضبط شعارهایی که توسط خوشنویسان این شبها برای مردم نوشته میشود، اظهار میکند: من به عناوین مختلف از پلاکاردهایی که این شبها برای مردم مینویسم، عکس تهیه کردهام و از همه آنچه به مردم دادهام، کپی دارم. برخی از شعارها را نیز تنها برای حفظ مکتوب کردهام. همه این شعارها و متون را میتوان به صورت یک دایرةالمعارف تصویری در قالب کتاب یا سایت و قالبهای دیگر برای آیندگان به یادگار گذاشت.
این خوشنویس مشهدی بیان میکند: باید مسیری طراحی شود تا آثاری که این شبها در خیابان توسط خوشنویسها به مردم ارائه میشود؛ چه به صورت تصویری و چه به صورت متنی ثبت و ضبط شود؛ چرا که خیلی از جملات و شعارها از نظر معنا و مفهوم قابل تأمل هستند.
خلق قالبهای جدید اجرای حماسی در میادین شهر
محمد جهانپا، مدیرگروه رشته ادبیات نمایشی و سینمای دانشگاه فردوس مشهد و عضو شورای تخصصی تئاتر حوزه هنری خراسان رضوی نیز از هنرمندانی است که از ابتدای جنگ در زمینه اجراهای تئاتر حماسی در مشهد فعالیت میکند. او در این باره میگوید: تعداد خیلی اندکی از اهالی تئاتر مشهد به خاطر وطندوستی و بدون چشمداشت این شبها پای کار آمدند و اجراهای خیابانی و صحنهای برای مردم داشتند.
این عضو شورای تخصصی تئاتر حوزه هنری خراسان رضوی با بیان اینکه بیشک پس از جنگ رمضان یکی از اولویتهای جشنوارهها و سوژههای تئاتر، موضوع این جنگ و حماسه خیابان خواهد بود، خاطرنشان میکند: این شبها در خیابان دو قالب جدید و نو داشتیم که میتوانند ادامه پیدا کنند؛ یکی از آنها بحث رجزخوانی است که نوجوانان و جوانان در اجتماعات مردمی اجرا میکردند. این رجزخوانیها تلفیقی میان شاهنامه و حماسههای معاصر است و مشهد ظرفیتهای بسیار خوبی در این قالب دارد. قالب دومی که این شبها در میان مردم اجرا شد، تئاتر خیابانی از جمله نمایشهای انفرادی و دو یا سه نفرهای بود که در حوزه تهییج مردم پای کار آمده بودند. به نظرم این دو قالب هنری میتوانند هنوز هم کارکرد خودشان را در خیابان ایفا کنند.
رسانهها و متولیان فرهنگی؛ خط مقدم حفظ آثار هنری این شبها
در پایان، به سراغ علیرضا خالقی، نقاش و خطاط پیشکسوت مشهدی رفتیم که این شبها به خاطر همراهی با مردم در تجمعات برای آنها با خطی خوش شعارنویسی میکند. او که معتقد است مردم نیاز دارند دیدگاه خود را با متونی که دوست دارند، در خیابان نشان دهند، درباره نقش و حضور هنرمندان در اجتماعات مردمی اظهار میکند: ماندگاری آنچه این شبها در میادین توسط هنرمندان خلق میشود، بیشتر وظیفه نهادهای مختلف متولی فرهنگ شهر است تا با برگزاری همایشها و برنامههای ویژه مانند بیان خاطرات یا یادبود در این زمینه و دعوت از هنرمندان، آنچه را که این شبها در حال اجراست، ماندگار کنند.
خالقی درباره الزامات خلق آثار هنری بیان میکند: صنعت چاپ بنر این روزها کار را برای موکبداران در سطح شهر راحت کرده؛ اما کارهای هنری ویژگیهای خاص خودشان را دارند؛ از جمله آنها مکان و امکاناتی نیاز دارند. همچنین نیازمند برنامهریزی و هزینه هستند تا از هنرمندان برای خلق اثر دعوت شود و چون این کار زمانبر است، این نوع رخدادها کمتر برگزار میشوند.
این نقاش پیشکسوت مشهدی درباره آثار هنری خلق شده در زمان مبارزات انقلابی و ماندگاری آنها خاطرنشان میکند: سال ۱۳۵۷ که در مراحل پایانی پیروزی انقلاب اسلامی بودیم، هنرمندان در رشتههای مختلف فعالیت میکردند؛ اما باز هم بیشتر کارهای تبلیغی در زمینه انقلاب دست مردم بود؛ یعنی باز هم این مردم بودند که طبق سلیقه خودشان کارهایی را انجام میدادند. در آن سالها ما نیز وظیفهای داشتیم. آن موقع جوان بودم و بیشتر فعالیت میکردم. به همین خاطر در زمینههای مختلف از جمله خطاطی و نقاشی فعالیت داشتم. از جمله کارهای ماندگاری که آن زمان انجام دادم، تابلو بزرگ نقاشی تمثال امام خمینی(ره) در ابعاد ۱۲ در ۶ متر بود که در تظاهرات، پیشاپیش مردم جلو میرفت و جمعیت میلیونی افراد پشت سر آن حرکت میکردند. رهبر شهید انقلاب درباره این نقاشی فرمودند: «این تصویر سنگری برای مردم بود».
وی میافزاید: مصاحبههای تصویری و متنی موجب ماندگاری خاطرات زمان مبارزات انقلابی شده است. در کنار این مصاحبهها خاطراتم در کتابی با عنوان «انقلاب رنگها» به سرپرستی آقای وحید جلیلی چاپ شد که بخشی از تاریخ شفاهی انقلاب مشهد است. البته این کارها مستلزم هزینه است و نهادهای متولی باید به این عرصه ورود کنند تا اتفاقاتی که این شبها در تجمعات مردمی رقم میخورد، ثبت و ضبط شود.
تاریخ را برای ثبت باید به هنر تبدیل کنیم
نگارههای این شبهای پرشور، نه تنها نمود بیرونی همبستگی و پایداری مردم بوده؛ بلکه گواهی است از ظرفیت هنر برای تبدیل تجربههای جمعی به یادمانیهای پایدار. همه این آثار نشان میدهند که چگونه هنرمندان شهر با اتکا به فضای عمومی، روایتِ حماسه را از قالبهای موقتی فراتر برده و به حافظه فرهنگی جامعه مینشانند؛ اما این دستاوردها تنها زمانی ماندگار خواهند بود که مسیرهای ثبت، حفظ و نشر آن آثار، از سوی نهادهای فرهنگی و رسانهها هموار شود؛ از جمله این کارها جمعآوری مستندات تصویری و مکتوب، ایجاد آرشیو مرجع، ارائه چاپهای عمومی و رقومی و برگزاری مناسبتهای همافزا برای مرور و یادبود است. با این کار، نسلهای آینده خواهند دانست که این شبها چگونه به یک روایت همگانی، با انگیزههای وطندوستی و همدلی تبدیل شد و چگونه میتوان با مدیریت منابع و حمایت از هنرمندان، این تجربه را به بخشی پایدار از حافظه ملی پس از پیروزی در برابر دشمنان تبدیل کرد.
نظر شما