سالهاست نام سیستان با بحران آب، خشکی تالاب هامون و وابستگی به حقابه هیرمند گره خورده است. بحران آب در سیستان و بلوچستان در دو دهه گذشته همواره یکی از مهمترین دغدغههای مردم و مسئولان بوده است. کاهش آورده رود هیرمند، خشکسالیهای متوالی، افت ذخایر چاهنیمهها و پراکندگی گسترده سکونتگاههای روستایی، تأمین پایدار آب شرب را به یکی از مهمترین اولویتهای وزارت نیرو تبدیل کرده است.
در ماههای اخیر، دولت و شرکت آب و فاضلاب استان مجموعهای از طرحهای کوتاهمدت و بلندمدت را برای افزایش پایداری آب شرب اجرا یا تکمیل کردهاند؛ از انتقال آب دریای عمان و طرح تهلاب گرفته تا تکمیل خطوط انتقال و توسعه شبکههای آبرسانی روستایی. اما پرسش اصلی این است که آیا این پروژهها میتوانند به بحران آب سیستان برای همیشه پایان دهند یا تنها بخشی از راهحل هستند؟
این گزارش با مرور آخرین اقدامهای دولت، آمارهای رسمی و دیدگاههای موافقان و منتقدان، تلاش میکند میزان اثرگذاری این پروژهها بر کاهش بحران آب سیستان را بررسی کند.
طبق گفته عباس علیآبادی، وزیر نیرو، تاکنون ۶طرح کوتاهمدت و بلندمدت برای پایداری آب سیستان در دستور کار قرار گرفته و در حال اجراست. پروژه انتقال آب از دریای عمان، طرح آبرسانی تهلاب (آبخوانهای شرقی)، تکمیل خط انتقال دوم آب سیستان، تکمیل خط انتقال میلنادر، بازنگری آبرسانی روستاهای سیستان (جهاد آبرسانی) و تکمیل طرح آبرسانی شهرهای سیستان جزو ۶طرحی بوده که هماکنون در حال اجرا هستند.
در این راستا منصور بیجار، استاندار سیستان و بلوچستان اخیراً با حضور در منطقه سیستان و بازدید از روند ورود آب، وضعیت کانالهای انتقال و نحوه توزیع آب در شهرستانهای نیمروز و زهک؛ تأمین پایدار آب آشامیدنی برای مردم منطقه سیستان را از مهمترین اولویتهای مدیریت استان عنوان و بر ضرورت پیگیری مستمر مسائل مرتبط با حقابه رودخانه هیرمند و مدیریت دقیق منابع آبی تأکید کرد.
در همین ارتباط و با اشاره به اثربخشی طرحهای آبی در این منطقه، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب سیستان و بلوچستان دو روز پیش در گفتوگو با ایرنا گفت: با اجرای طرحهای اصلاح و توسعه شبکه توزیع آب در شهرها و روستاهای شمال سیستان و بلوچستان، تنش آبی ۳هزار و ۱۶۰ نفر از ساکنان این منطقه برطرف و زیرساختهای آب و فاضلاب نیز تقویت شده است.
فرهاد سرگلزایی همچنین در بازدید از طرحهای اضطراری آبرسانی استان اظهار کرد: ۱۲۳طرح و پروژه در سند اجرایی سیستان و بلوچستان در حوزه آب و فاضلاب تعریف شده که شامل اقداماتی از جمله تأمین آب آشامیدنی، اجرای خطوط انتقال، شبکه توزیع، ساخت مخزن ذخیره، حفر و تجهیز چاه و سایر تأسیسات مرتبط با آبرسانی میشود.
وی با اشاره به اجرای ۱۲۳طرح و پروژه در سند اجرایی استان، از پیشرفت میانگین بیش از ۵۰درصدی این طرحها خبر داد و گفت: با تمرکز بر تکمیل پروژههای نیمهتمام، شاخص بهرهمندی آب آشامیدنی روستایی به ۷۹درصد ارتقا یافته است.
سرگلزایی اظهار کرد: طبق برنامهریزی صورت گرفته، تا پایان تابستان امسال ۵۰روستا در سیستان و بلوچستان به شبکه آبرسانی پایدار متصل میشوند تا وابستگی این مناطق به تانکررسانی بهطور کامل حذف شود، در واقع اجرای این پروژهها تا پایان سال ۱۴۰۵، زمینه دستیابی به پوشش کامل خدمات آبرسانی پایدار را فراهم میکند.
پروژههای آبرسانی؛ گامی به سوی پایداری یا راهکاری ناکافی؟
در خصوص کارایی و اثربخشی اجرای این طرحها دیدگاهها و نظرات متفاوتی وجود دارد؛ برخی میگویند اجرای پروژههای جدید موجب شده شاخص بهرهمندی روستاها از آب شرب افزایش پیدا کند و تعدادی از روستاها از آبرسانی سیار بینیاز شوند.
آنها معتقدند اجرای خطوط انتقال، حفر و تجهیز چاهها، ساخت مخازن و توسعه شبکه توزیع، تابآوری استان را در برابر خشکسالی افزایش میدهد و با تکمیل طرحهای در دست اجرا، وابستگی برخی مناطق به منابع ناپایدار کاهش خواهد یافت.
بخش قابل توجهی از کارشناسان حوزه آب، اصل اجرای طرح انتقال آب از دریای عمان را ضروری میدانند، اما معتقدند این پروژه بهتنهایی نمیتواند همه مشکلات سیستان را حل کند. برخی نیز تأکید کردهاند انتقال آب به هر نحوی از دریای عمان به سیستان و بلوچستان ضرورت دارد. با وجود این افغانستان طی سالیان گذشته در پرداخت حقابه هامون بدعهدی کرده و ایران نیز در دیپلماسی آب عملکرد مطلوبی نداشته است.
در مقابل اما برخی دیگر معتقدند افتتاح پروژهها لزوماً به معنای حل کامل مشکل آب نیست و برخی روستاها هنوز با قطعی یا افت فشار آب روبهرو هستند و تا زمانی که مسئله حقابه رود هیرمند و خشکسالیهای پیاپی حل نشود، امنیت آبی منطقه سیستان همچنان شکننده خواهد بود.
عیسی بزرگزاده، سخنگوی صنعت آب کشور نیز در گفتوگو با ایلنا تأکید کرد: «مجموعه اقدامهایی که در حوزه تأمین آب سیستان انجام دادهایم، مطلقاً جایگزین حقابه ایران از هیرمند نیست؛ اینها راهبردهایی است تا مردم سیستان و بلوچستان و زاهدان با وضعیت وخیم و لاینحل آب مواجه نشوند». همچنین پرویز کردوانی، جغرافیدان و پدر کویرشناسی ایران پیش از درگذشت خود در سال ۱۴۰۰ در این باره گفته بود: «تا زمانی که حقابه هیرمند تأمین نشود، انتقال آب بهتنهایی نمیتواند مشکل سیستان را بهطور اساسی حل کند».
برخی کارشناسان محیط زیست نیز تأکید دارند تمرکز صرف بر پروژههای سازهای کافی نیست و باید مدیریت مصرف، کاهش هدررفت شبکه و حفاظت از منابع آب زیرزمینی نیز همزمان دنبال شود. همچنین درباره برخی طرحهای انتقال آب هشدار میدهند ممکن است هزینههای اقتصادی و پیامدهای زیست محیطی قابل توجهی داشته باشند.
وقتی تانکرها هنوز در مدار تأمین آب هستند
از سوی دیگر، ادامه آبرسانی با تانکر به صدها روستا نشان میدهد مسیر رسیدن به امنیت آبی کامل هنوز پایان نیافته است. توسعه خطوط انتقال، مخازن و شبکههای توزیع، بخشی از مشکلات را کاهش داده، اما پراکندگی روستاها، خشکسالیهای متوالی و محدودیت منابع محلی سبب شده آبرسانی سیار همچنان در بخشهایی از استان ادامه داشته باشد.
براساس جدیدترین آمار رسمی منتشر شده در سال ۱۴۰۴، هنوز بخش قابل توجهی از روستاهای سیستان و بلوچستان با تانکر سیار آب دریافت میکنند و به گفته منصور بیجار، استاندار سیستان و بلوچستان بیش از هزار و ۲۰۰روستا از ۳هزار و ۴۴۲ روستای بالای ۲۰ خانوار استان با تانکر آبرسانی میشوند و از منابع پایدار دریای عمان بهعنوان جایگزینی برای منابع زیرزمینی ناپایدار میتوان استفاده کرد.
اما آیا بحران آب پایان مییابد؟
بررسی اظهارات مسئولان نشان میدهد هیچ یک از آنها اعلام نکردهاند که بحران آب سیستان بهطور کامل حل شده است. در تمامی اظهارات رسمی، عبارتهایی مانند «پایداری تأمین آب»، «کاهش وابستگی» و «تنوعبخشی به منابع» به کار رفته است، نه «حل کامل بحران».
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که حتی همزمان با اجرای پروژههای بزرگ، دولت همچنان پیگیری حقابه هیرمند را یکی از محورهای اصلی برنامههای خود میداند؛ موضوعی که نشان میدهد پروژههای عمرانی، جایگزین کامل حقابه طبیعی هیرمند تلقی نمیشوند.
آنچه امروز در سیستان جریان دارد، نه پایان بحران آب، بلکه گذار از مدیریت بحران به سمت ایجاد زیرساختهای پایدارتر است. پروژههایی مانند انتقال آب از دریای عمان، طرح تهلاب، توسعه خطوط انتقال و جهاد آبرسانی، ظرفیت تأمین آب شرب را نسبت به گذشته افزایش و بخشی از تنش آبی را کاهش دادهاند، اما میزان موفقیت نهایی آنها در سالهای آینده و با بهرهبرداری کامل از این طرحها مشخص خواهد شد.
در عین حال، استمرار آبرسانی سیار به بخشی از روستاهای استان، تداوم خشکسالی، کاهش منابع آب داخلی و وابستگی منطقه به حقابه هیرمند نشان میدهد حل مسئله آب سیستان تنها با اجرای پروژههای عمرانی امکانپذیر نیست. امنیت آبی این منطقه زمانی محقق خواهد شد که توسعه زیرساختها همزمان با مدیریت مصرف، حفاظت از منابع آب، تکمیل طرحهای نیمهتمام و پیگیری مؤثر حقابه هیرمند دنبال شود. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند پروژههای کنونی را باید گامی مهم در مسیر کاهش بحران دانست، نه نقطه پایان آن.
نظر شما