به گزارش قدس آنلاین، انتشار آماری از این دست در حالی است که کارشناسان معتقدند تنش‌ها و محدودیت‌های اقتصادی و بین المللی از یک سو و نارسایی‌های داخلی از سویی دیگر، آسیب‌پذیری بخش‌های مختلف صنعت و تجارت ملی را در پی داشته است و بر این اساس امروز بهره‌گیری از ظرفیت‌های مغفول اقتصاد خلاق بیش از گذشته اهمیت دارد.

از نگاه صاحب‌نظران، صنایع دستی به عنوان یکی از کم‌هزینه‌ترین و در عین حال اشتغال‌زاترین حوزه‌ها، می‌تواند نقشی کلیدی در تقویت توان اقتصاد ملی داشته باشد اما اهمیت این حوزه زمانی بیشتر آشکار می‌شود که به روندهای جهانی نگاه کنیم. بازار جهانی صنایع دستی که از منسوجات سنتی و محصولات هنری تا آثار دیجیتال و خلاقانه معاصر را در بر می‌گیرد، در سال ۲۰۲۳ ارزشی بیش از ۷۸۷ میلیارد دلار داشته و پیش‌بینی می‌شود با رشد سالانه ۱۱.۸ درصدی تا سال ۲۰۳۲ به بیش از ۲.۱ تریلیون دلار برسد.

افزایش تقاضا برای محصولات اصیل، توجه روزافزون به میراث فرهنگی و گرایش مصرف‌کنندگان به کالاهای سازگار با محیط زیست از مهم‌ترین موتورهای محرک این بازار به شمار می‌روند حال آنکه ایران با وجود برخورداری از پیشینه تمدنی غنی، تنوع کم‌ نظیر هنرهای سنتی و جایگاه تاریخی در تولید محصولات فرهنگی، هنوز سهمی ناچیز از این بازار عظیم جهانی دارد و برآوردها نشان می‌دهد صادرات صنایع فرهنگی و خلاق کشور در خوش‌بینانه‌ترین حالت بین ۳۰۰ تا ۵۰۰ میلیون دلار ( رقمی کمتر از یک‌ دهم درصد گردش مالی بازار جهانی صنایع دستی) است.

از نگاه صاحب‌نظران در شرایطی که ایران طی سال‌های اخیر با فشارهای اقتصادی، محدودیت‌های بین المللی و حالا هم شرایط شکننده صلح و جنگ تحمیلی مواجه است، توسعه هدفمند صنایع دستی و حضور فعال‌تر در بازارهای جهانی می‌تواند به یکی از مؤثرترین مسیرهای اشتغال‌زایی و تنوع‌ بخشی به منابع درآمدی کشور تبدیل شود.

گردشگری و کیفیت؛ دو گمشده اقتصاد خلاق

به باور نایب رئیس کمیسیون فرش، هنر و صنایع دستی اتاق بازرگانی ایران چالش اصلی صنایع دستی در تبدیل این ظرفیت فرهنگی به مزیت اقتصادی پایدار است حال آنکه این حوزه می‌تواند در کنار گردشگری به یکی از منابع مهم درآمدزایی و ارزآوری کشور تبدیل شود.

جواد کاظمی معتقد است رونق واقعی بازار صنایع‌ دستی از مسیر توسعه گردشگری عبور می‌کند. به گفته او تا زمانی که زیرساخت‌های لازم برای جذب گردشگران خارجی تقویت نشود، نمی‌توان انتظار جهش قابل توجهی در فروش و صادرات صنایع ‌دستی داشت.

او بر این باور است که هر چند کشورمان از نظر تنوع هنری و ظرفیت تولید، جایگاه کم ‌نظیری در جهان دارد و حدود ۳۰۰ رشته از مجموع ۶۰۰ رشته شناخته‌ شده صنایع ‌دستی جهان در ایران موجود است اما همچنان سهمی ناچیز از بازار جهانی این صنعت دارد.

کاظمی می‌گوید: گردش مالی صنایع‌ دستی در جهان طی سال ۲۰۲۴ به حدود ۷۵۰ میلیارد دلار رسیده است و پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰ به مرز ۹۵۰ میلیارد دلار نزدیک شود اما صادرات و گردش مالی رسمی صنایع‌ دستی ایران تنها حدود ۴۰۰ میلیون دلار برآورد می‌شود.

به گفته او اگر چه بخشی از صادرات صنایع ‌دستی ایران از طریق بازارهای محلی و تجارت‌ چمدانی انجام می‌شود و در آمارهای رسمی انعکاس نمی‌یابد، اما حتی با در نظر گرفتن این موضوع هم فاصله ایران با ظرفیت‌های واقعی خود قابل توجه است.

این فعال اقتصادی، کیفیت را دومین حلقه مفقوده توسعه صنایع ‌دستی کشور می‌داند. از نگاه او افزایش صادرات تنها با ارتقای استانداردها و نظارت حرفه‌ای بر کیفیت محصولات امکان‌پذیر است. به گفته کاظمی، همکاری اتحادیه‌های صنفی، تشکل‌های هنری و دستگاه‌های دولتی برای ایجاد نظام نظارتی کارآمد ضروری است چرا که بسیاری از صنایع ‌دستی ایران به بازارهای خارجی با شرایط اقلیمی متفاوت صادر می‌شوند و باید از دوام، استحکام و کیفیت لازم برخوردار باشند.

70 درصد صنایع دستی، کارکرد مصرفی دارند

سرپرست معاونت صنایع‌ دستی وزارت میراث ‌فرهنگی، گردشگری و صنایع ‌دستی، هم صنایع ‌دستی را یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های اقتصاد فرهنگی کشور می‌داند که می‌تواند علاوه بر اشتغال، صادرات غیرنفتی و ارزآوری در توسعه محلی هم نقش‌آفرینی کند.

به گفته بهروز ندایی، صنایع ‌دستی ایران امروز با ۲۹۹ رشته دارای مجوز و مصوبه رسمی در قالب ۱۸ گروه تخصصی یکی از مردمی‌ترین بخش‌های اقتصاد و گسترده‌ترین بخش‌های تولید فرهنگی کشور را تشکیل می‌دهد که از روستاهای دورافتاده تا شهرهای بزرگ، شبکه وسیعی از هنرمندان، کارگاه‌ها و تولیدکنندگان را دربرگرفته است.

وی در توضیح ترکیب اشتغال در این حوزه می‌گوید: بیشترین تعداد فعالان صنایع ‌دستی در رشته‌های بافت‌های داری و غیرداری با حدود ۱۵۸ هزار نفر فعالیت می‌کنند. پس از آن صنایع چوبی با ۱۴۴ هزار نفر و صنایع حصیری با ۱۴۲ هزار نفر قرار دارند و برخی رشته‌های تخصصی و بومی هم که تعداد فعالان آن به کمتر از پنج نفر می‌رسد، نیازمند حمایت ویژه برای جلوگیری از فراموشی و نابودی هستند.

سرپرست معاونت صنایع ‌دستی وزارت میراث ‌فرهنگی با اشاره به تحولات سال‌های اخیر در الگوی تولید این بخش اضافه می‌کند: امروز بین ۶۰ تا ۷۰ درصد محصولات تولیدی علاوه بر ارزش هنری و فرهنگی، کارکرد مصرفی هم دارند. این تغییر رویکرد باعث شده صنایع‌ دستی بیش از گذشته وارد زندگی روزمره مردم شود و ظرفیت حضور در بازارهای داخلی و خارجی را افزایش دهد و آینده این بخش در پیوند میان اصالت فرهنگی و کارآمدی اقتصادی تعریف می‌شود.

فرش قرمز حکمرانی و توسعه برای صنایع خلاق

ندایی همچنین به تحولات قانونی و ساختاری این حوزه اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: یکی از مهم‌ترین دستاوردهای سال‌های اخیر، تثبیت جایگاه صنایع‌ دستی در نظام حکمرانی کشور است. برای نخستین بار در برنامه هفتم پیشرفت، فصل مستقلی به حوزه میراث‌ فرهنگی، گردشگری و صنایع‌ دستی اختصاص یافته و وظایف دستگاه‌های اجرایی در زمینه اشتغال، آموزش، توسعه بازار و صادرات به طور مشخص تعریف شده است.

سرپرست معاونت صنایع‌ دستی همچنین از پیگیری اصلاح برخی احکام برنامه هفتم خبر می‌دهد و می‌گوید: در ماده ۸۳ برنامه هفتم، رشد اقتصادی 8 درصدی برای کشور هدف‌گذاری شده اما سهم مشخص صنایع‌ دستی در تحقق این رشد تعیین نشده است. همچنین سهم این حوزه در صادرات هم به‌طور شفاف مشخص نیست. از این رو پیشنهادهای اصلاحی به مجلس و سازمان برنامه و بودجه ارائه شده است تا سهم صنایع‌ دستی در شاخص‌های اشتغال و صادرات به صورت دقیق تعیین شود.

به گفته او علاوه بر برنامه هفتم، سند جامع زنجیره تولید، عرضه، فروش و صادرات صنایع‌ دستی و همچنین آیین‌نامه تشکیل و فعالیت تشکل‌های حرفه‌ای این حوزه هم به تصویب رسیده است و از آن جایی که یکی از مشکلات تاریخی صنایع‌ دستی، گسست میان حلقه‌های تولید، بازاریابی و فروش بوده تلاش می‌شود با اجرای این اسناد، چنین خلأیی برطرف شود.

آمار فقط گویای 10 درصد صادرات است

سرپرست معاونت صنایع ‌دستی وزارت میراث ‌فرهنگی همچنین با اشاره به ضرورت توسعه زیرساخت‌های فروش می‌گوید: برنامه ساماندهی و توسعه ۹۸ بازارچه صنایع ‌دستی در کشور آغاز شده و سیاست وزارتخانه واگذاری مدیریت و بهره‌برداری این بازارچه‌ها به خود فعالان صنایع‌ دستی است که این اقدام می‌تواند ضمن افزایش بهره‌وری، نقش مهمی در رونق فروش و تقویت اقتصاد مردمی ایفا کند.

وی همچنین از اجرای برنامه‌های هوشمندسازی در این حوزه خبر می‌دهد. به گفته ندایی فرآیندهای مربوط به صدور مجوزها، ثبت ‌نام نمایشگاه‌ها، مدیریت تشکل‌ها و ارائه خدمات تخصصی در حال انتقال به بسترهای الکترونیکی است تا فعالان صنایع ‌دستی با سرعت و شفافیت بیشتری از خدمات بهره‌مند شوند.

او توسعه بازارهای داخلی و صادراتی را یکی از اولویت‌های اصلی این معاونت می‌داند و می‌گوید: آمار رسمی صادرات صنایع‌ دستی تنها بخشی از واقعیت را نشان می‌دهد، زیرا بخش قابل توجهی از صادرات به صورت چمدانی و غیررسمی انجام می‌شود. بررسی‌ها نشان می‌دهد در برخی موارد آمار ثبت شده تنها حدود ۱۰ درصد از میزان واقعی صادرات را پوشش می‌دهد.

او اضافه می‌کند: همکاری با شرکت‌ها و پلتفرم‌های بزرگ فروش اینترنتی در دستور کار قرار گرفته است تا محصولات هنرمندان از سراسر کشور در سامانه‌های فروش بارگذاری شود و به صورت مستقیم در اختیار خریداران قرار گیرد. به گفته ندایی حذف واسطه‌های غیرضروری و اتصال مستقیم تولیدکننده به بازار، می‌تواند سهم بیشتری از ارزش افزوده را نصیب هنرمندان کند.

سرپرست معاونت صنایع‌دستی همچنین به آسیب‌های وارد شده به این بخش در ماه‌های اخیر اشاره می‌کند. به گفته او تاکنون ۱۲۲ کارگاه آسیب‌دیده در کشور شناسایی شده‌اند که بیشترین آنها در استان‌های زنجان، اصفهان و کردستان قرار دارند.

به باور ندایی کاهش ورود گردشگران به ویژه گردشگران خارجی هم بر بازار صنایع ‌دستی تأثیر مستقیم گذاشته به گونه‌ای که در برخی مناطق جنوبی کشور میزان حضور گردشگران از حدود ۸۰ درصد به نزدیک ۲۰ درصد کاهش یافته و این مسئله فروش محصولات صنایع‌ دستی را با افتی محسوس مواجه کرده است.

وقتی همه چیز پول و «نمایشگاه» نیست...

لازم به ذکر است از نگاه فعالان و کارشناسان صنایع‌ دستی، تعدد نهادهای تصمیم‌گیر، موازی‌کاری دستگاه‌ها، فرآیندهای پیچیده اداری، ضعف در سیاست‌گذاری صادراتی، نبود مطالعات بازار و محدودیت دسترسی به شبکه‌های بین‌المللی فروش، اجازه نمی‌دهد بخش بزرگی از مزیت‌های فرهنگی و تاریخی کشور به ثروت اقتصادی تبدیل شود و آنچه گاهی به عنوان رکود صنایع ‌دستی مطرح می‌شود، در بسیاری موارد نه ناشی از کمبود مشتری، بلکه محصول موانع نهادی و ساختاری است که مسیر سرمایه‌گذاری، توسعه بازار و حضور بخش خصوصی را دشوار کرده است.

واقعیت این است که توسعه صنایع‌ دستی را نمی‌توان صرفاً با پرداخت تسهیلات یا برگزاری نمایشگاه محقق کرد. تجربه کشورهایی مانند چین و هند هم نشان می‌دهد موفقیت در اقتصاد صنایع ‌دستی صرفاً حاصل مهارت هنرمندان نیست، بلکه نتیجه طراحی یک اکوسیستم منسجم است که در آن تولید، آموزش، بازاریابی، برندینگ، نمایشگاه‌های تخصصی، گردشگری فرهنگی و صادرات در قالب یک زنجیره ارزش واحد عمل می‌کنند پس تنها در این صورت صنایع دستی به یکی از مهم‌ترین ارکان اقتصاد غیرنفتی و منشا پایان‌ناپذیر ارزآوری برای ایران به ویژه در شرایط شکنندگی اقتصاد و روابط بین الملل تبدیل خواهد شد و البته جای امیدواری است در صورت تحقق اهداف برنامه هفتم توسعه و دیگر اسناد و آیین نامه‌ها، دریچه‌های جدیدی پیش روی حوزه اقتصاد خلاق ایران باز شود.