در بسیاری از منابع تاریخ تشیع و اسناد مربوط به زندگانی و عصر امام رضا(ع)، ایشان به عنوان برپاکننده مجالس عزاداری سیدالشهدا(ع) مطرح هستند. اسناد و منابع تاریخی به جای مانده در مرکز اسناد آستان قدس رضوی مربوط به ادوار و اعصار مختلف تاریخ نیز بیانگر سابقه و تاریخچه قابل ملاحظه این نهاد مقدس و تشکیلات منتسب به بارگاه منور حضرت رضا(ع) در برپایی آیین عزای حسینی در این قطعه از بهشت بوده به گونهای که تاریخچه مربوط به گرامیداشت حماسه کربلا و قیام عاشورا در آستان ملائک پاسبان رضوی از سابقه طولانی و قدمتی کهن برخوردار است. به همین بهانه در این گزارش به اختصار به بیان برخی از اسناد (مربوط به آیینها) و بعضی از موقوفات، نذورات و... مربوط به عزاداری سیدالشهدا(ع) در بارگاه مطهر رضوی پرداختهایم. در ادامه با ما همراه باشید.
سابقه ۴۰۰ ساله در میزبانی از عزاداران حسینی
اسناد و منابع تاریخی حکایت از آن دارند که بارگاه منور ثامنالحجج حضرت علی بن موسی الرضا(ع) در طول ۴۰۰ سال گذشته به طور پیوسته میزبان سوگواران حضرت اباعبدالله الحسین(ع) در ماههای محرم و صفر بوده و عطر و بوی حسینی همه ساله، صحن و سرای حرم مطهر حضرت ثامنالحجج(ع) را طی قرنهای متمادی فرامیگرفته است. در همین ارتباط، قدیمیترین سند مرتبط با روز عاشورا با قدمت ۴۳۶ سال، مربوط به دوره صفویه است. این سند مربوط به سال۱۰۱۲ قمری (دوره صفویه) است که در آن به تعطیلی حمام آغچه که از موقوفات آستان قدس رضوی بوده، اشاره شده است. همچنین موضوع تعطیلی دکانها، مکتبخانه حرم مطهر و سایر فعالیتهای جاری و عادی در روز عاشورا نیز در این زمینه به چشم میخورد. همچنین با مرور اسناد و منابع تاریخی موجود در آستان قدس رضوی به سابقه ۴۲۳ساله روضهخوانی عاشورا در بارگاه منور حضرت رضا(ع) پی میبریم. در این زمینه، قدیمیترین سند مرتبط با موضوع روضهخوانی در حرم مطهر امام رضا(ع) به مناسبت روز عاشورا به سال ۱۰۲۵ قمری (دوره صفویه) برمیگردد که در آن به شخصی به نام «محمدحسین روضهخوان» مواجب و وظیفه پرداخت کردند. حضور روضهخوانهای حرم منور در این مجالس از ابتدای ماه محرم تا روز عاشورا به صورت مستمر انجام میشده است. در اواخر دوره قاجار و در دهه اول محرم و به مناسبت عاشورا، تعداد روضهخوانان به ۳۷نفر در حرم مطهر رضوی میرسید. این روضهخوانان در دربهای حرم مطهر و در رواق دارالسیاده به روضهخوانی میپرداختند و مطابق با سندی مربوط به سال ۱۳۲۵ قمری (دوره قاجار) از سوی آستان مقدس رضوی به آنان انعام پرداخت میشده است. مراسم آیینی و مذهبی در قالب روضهخوانی، سینهزنی، حضور دستهجات عزاداری در حرم منور رضوی و نیز حمل وسایل و نمادهای گوناگون از دیگر ارکان باشکوه آداب و رسوم سوگواری ماههای محرم و صفر در حرم مطهر امام رضا(ع) بوده است.
وقفنامههایی برای عزاداری سیدالشهدا(ع)
آستان قدس رضوی به عنوان بزرگترین نهاد موقوفاتی جهان اسلام از جمله نهادهایی است که در دورههای مختلف تاریخ مورد اعتماد و اطمینان واقفان و ناذران بوده و همواره موقوفات و نذورات متعددی توسط عاشقان اهل بیت عصمت و طهارت(ع) به آستان مبارک حضرت رضا(ع) و با نیات خاص از جمله عزاداری حضرت سیدالشهدا(ع) تقدیم شده است.
شاید برایتان جالب باشد که بدانید برگزاری و انجام مراسم مذهبی از جمله تعزیهداری امام حسین(ع) تا زمان حاکمیت صفویان در ایران بسیار کمرنگ انجام میشد و با وجود تکریم و گرامیداشت حرمت بارگاه منور و ملکوتی حضرت رضا(ع) از سوی همه مذاهب اسلامی، اما باز هم شیعیان در اقلیت بودند و نمیتوانستند به راحتی و بدون محدودیت به عزاداری سالار شهیدان بپردازند. با وجود همه محدودیتها و شاید آزار و اذیتهای موجود، باز هم شیعیان ساکن شهر مشهد مقدس سعی میکردند در ماههای محرم و صفر به ویژه عزاداری مربوط به این ایام را تا حد توان به جای آورند. به همین مناسبت و در راستای بزرگداشت مراسم عزاداری حضرت امام حسین(ع) برخی از واقفان نیز مصارف وقف خود را برای انجام عزاداری، پذیرایی و اطعام عزاداران و برگزاری مراسم روضهخوانی و قرائت قرآن و ادعیه خاص قرار میدادند. به پیروی از همین وقفنامهها و نیات واقفان، آیینهای تخصصی عزاداری نیز در بارگاه مطهر رضوی به وجود آمد. به همین جهت مناسب است به قسمتی از متن و محتوای برخی از قدیمیترین موقوفههای خاص عزاداری در آستان قدس رضوی که تمام یا بخشی از درآمدهای رقبات وقفی خود را صرف عزاداری در ایام سوگواری حضرت سالار شهیدان قرار دادهاند، نگاهی بیندازیم. در بخشی از وقفنامه «میرزا محمد مؤمن» مربوط به سال ۱۱۳۶ قمری این گونه آمده است: «... نصف از کل منافع اوقاف را همه ساله در ایام عاشورا و در هر یوم جمعه و لیله جمعه، صرف و خرج تعزیهداری و روضهخوانی گلگون کفن خامس آلعبا جناب ابی عبدالله الحسین(ع) نمایند...». در قسمتی از «وقفنامه مهدی قلی خان قرائی» در سال ۱۲۸۹ قمری نیز به موضوع عزاداری برای حضرت سیدالشهدا(ع) اشاره و در بخشی از این موقوفه قدیمی، این گونه بیان شده است: «... جهت مصارف تعزیتداری خامس آلعبا و گلگون کفن صحرای کربلا حضرت سیدالشهدا ارواحنا له الفدا که در شهر محرم و صفر هر یک که ممکن شود در عمارات متبرکه که هر سالی ۱۰شب روضهخوانی شود...». «وقفنامه علیاکبر خان تحویلدار» در سال ۱۳۰۲ قمری از دیگر موقوفات موجود در آستان قدس رضوی بوده که در آن به عزاداری برای حضرت امام حسین(ع) در بارگاه مطهر امام هشتم(ع) اشاره شده است. در قسمتی از این موقوفه آمده است: «... بخشی جهت مصارف روضهخوانی در ایام و لیالی متبرکه در آستانه مقدسه، مجلس عزای گلگون قبای عرصه نینوا، اباعبدالله الحسین(ع) از بابت گلاب و چای، اطعام و غیره...».
اسناد نذوراتی در بارگاه عالم آل محمد(ع)
مقوله و موضوع نذر و نذورات در بارگاه مطهر امام رضا(ع) از جمله بسترهایی است که بیانگر روشهای مختلف ابراز ارادت زائران، مجاوران و دلباختگان ساحت مقدس امام هشتم(ع) به این آستان مبارک در دورههای مختلف تاریخ است. در بررسی این نذورات تقدیمی آنچه بیش از هر چیز دیگری مهم است، ارادت و اخلاص زائران و دلباختگانی است که درنهایت اخلاص، عشق و ارادت به ساحت مقدس امام رئوف(ع)، هدایا و نذورات خود را تقدیم این آستان مبارک کردهاند و در این رهگذر این کیفیت و نیت دل و صداقت صاحبان نذورات است که بر کمیت و مقدار نذورات تقدیم شده ارجحیت و اولویت دارد. در اینجا مناسب است به برخی از محتواها و متنهای بعضی از اسناد مربوط به نذورات و هدایای تقدیمی از سوی زائران هنگام تشرف به قصد زیارت بارگاه مطهر رضوی که در دورههای مختلف (بیشتر در دوره قاجار) تقدیم این آستان مبارک شده و در دفاتر، منابع و اسناد به جای مانده از آن دوران در تشکیلات آستان قدس رضوی ثبت و ضبط شده است، به اختصار اشاره کنیم. در بخشی از سند شماره ۱۵۱۹۰ مربوط به محرم سال ۱۳۰۰ قمری که مربوط به برگزاری مراسم سوگواری حضرت امام حسین(ع) در ماه محرم الحرام در بارگاه مطهر رضوی و چگونگی تأمین مخارج و هزینههای آن بوده، این گونه آمده است: «... الواصل، به توسط تحویلداران آستانه مقدسه، از بابت لیالی عاشورا یونیت ئیل (از سالهای ترکی)، از بابت شربت و قند و چای و غیره، مجلس ایوان طلای صحن مقدس عتیق، به اطلاع پیشخدمت باشی...». همچنین در بخشی از سند شماره ۴۳۹۷۴ مربوط به محرم سال ۱۱۷۴ قمری (دوره افشاریه) این گونه اشاره شده است: «... مرمت قرآنهای وقفی، تأمین سوخت حرم، مراسم نخلبندی در ماه محرم الحرام در حرم مطهر امام رضا(ع) از محل نذورات ضریح مطهر و...». در قسمتی از سند شماره ۱۱۲ مربوط به روشنایی حرم به تاریخ محرم سال ۱۳۰۱ قمری هم این گونه آمده است: «... بابت روشنایی حرم به میرزا ابوالحسن، سرکشیک پنجم، از شماعی خانه منوره، آنچه نذری عاید شده به قلم ضابط شموُع (جمع کلمه شمع)، بیست سیر بوده است...».
نظر شما