نشست پژوهشی «ناداستانهای سینمایی» با حضور هوشنگ گلمکانی، علیرضا محمودی و رامتین شهبازی در خانه سینما برگزار شد؛ نشستی که در آن مفهوم ناداستان، جایگاه آن در ادبیات سینمایی و نقش خاطرات و گفتوگوها در ثبت تاریخ سینما مورد بررسی قرار گرفت.
به نقل از روابط عمومی خانه سینما، این نشست عصر چهارشنبه ۳۱ تیرماه با حضور پژوهشگران و منتقدان سینما برگزار شد و حاضران درباره مرز میان داستان و ناداستان در آثار سینمایی، کتابهای تاریخی، فیلمنامهها و روایتهای شفاهی به گفتوگو پرداختند.
رامتین شهبازی، دبیر نهمین جشن کتاب سال سینمای ایران، در ابتدای این برنامه با اشاره به مفهوم ناداستان گفت: ناداستان دارای یک زیست دوگانه است و ریشه آن را میتوان در مطبوعات جستوجو کرد؛ موضوعی که بعدها وارد حوزه کتاب شد و شکلهای مختلفی پیدا کرد.
او با بیان اینکه تعریف ناداستان و گونههای آن مشخص است، افزود: برخی آثار مانند کتابهای تاریخی و پژوهشی درباره سینما، مرزهای مشخصی میان واقعیت و روایت شخصی دارند. به گفته او، هر جا که فرد در بازگویی یک موضوع حضور پیدا میکند و نگاه و ذهنیت خود را وارد روایت میکند، میتوان آن اثر را در حوزه ناداستان بررسی کرد.
در ادامه این نشست، هوشنگ گلمکانی، منتقد سینما، با اشاره به کاربرد کمتر واژه «ناداستان» درباره کتابهای سینمایی اظهار کرد: تا امروز کمتر دیدهام که عنوان ناداستان درباره کتابهای سینمایی به کار برده شود، اما بسیاری از این آثار ویژگیهای همین گونه را دارند.
او توضیح داد: داستان در معنای ادبی خود معمولاً دارای تخیل، شخصیتپردازی و نتیجهگیری نویسنده است، اما ناداستان بیشتر به روایت رخدادها، تجربهها و واقعیتها میپردازد. کتابهای سینمایی نیز اغلب در همین محدوده قرار میگیرند، زیرا به جای خلق یک جهان داستانی، به شرح اتفاقات، افراد و جریانهای واقعی میپردازند.
گلمکانی با اشاره به اینکه حتی تاریخ سینما نیز از عنصر روایت جدا نیست، گفت: تاریخنگاری سینما بر پایه سند انجام میشود، اما خود سند نیز میتواند روایت خاصی را به همراه داشته باشد. زمانی که نویسنده تاریخ سینما را انتخاب، تحلیل و تفسیر میکند، نگاه شخصی او نیز وارد اثر میشود.
این منتقد سینما افزود: حتی فیلم مستند نیز کاملاً از عنصر داستان جدا نیست؛ چراکه انتخاب موضوع، شیوه روایت و نگاه سازنده، بخشی از ساختار اثر را شکل میدهد.
او با اشاره به آماری از کتابهای سینمایی منتشرشده در ایران گفت: براساس آماری که تا سال ۱۳۹۴ وجود دارد، حدود ۲۸۷۰ عنوان کتاب سینمایی منتشر شده که نزدیک به ۹۲۰ عنوان آنها فیلمنامه بوده است. تاریخ سینما، زندگینامهها، گفتوگوها و آثار خاطرهمحور نیز بخش مهمی از این مجموعه را تشکیل میدهند.
گلمکانی ادامه داد: تاریخ شفاهی که در جهان سابقه طولانی دارد، پس از انقلاب در ایران رونق بیشتری پیدا کرد. بسیاری از گفتوگوهای سینمایی را میتوان در دسته ناداستان قرار داد، زیرا در آنها تجربهها، تحلیلها و خاطرات افراد ثبت میشود.
گلمکانی در بخش دیگری از صحبتهای خود به کتاب «تنگنا» اشاره کرد و گفت: این کتاب فقط گفتوگو با سعید راد نیست، بلکه بخش مهمی از آن روایت شخصی من از چگونگی شکلگیری فیلم است.
او افزود: در ابتدا قصد داشتم مقدمهای کوتاه درباره ساخت فیلم بنویسم، اما هرچه پیش رفتم متوجه شدم این مسیر برایم اهمیت و جذابیت زیادی دارد و نمیتوانم آن را محدود کنم. در واقع، بخشی از کتاب روایت علاقه و دلبستگی من به آن فیلم است.
وی همچنین از نقش علیرضا محمودی در شکلگیری این کتاب یاد کرد و گفت: حتی عنوان «تنگنا» نیز پیشنهاد او بود و بعدها مشخص شد این عنوان کاملاً با ساختار کتاب هماهنگ است.
در ادامه نشست، علیرضا محمودی، کارشناس سینما، با اشاره به کتابهایی مانند «تنگنا» و «گفتوگوهای کمرون کرو با بیلی وایلدر» گفت: ویژگی اصلی این آثار گفتوگو است. این کتابها درباره روند تولید فیلمها، تجربه فیلمسازان و اتفاقاتی صحبت میکنند که شاید در قالب داستان قرار نگیرند، اما از نظر روایت دارای ساختار داستانی هستند.
او افزود: روایت یک بازیگر یا فیلمساز از چگونگی ورودش به یک پروژه، انتخاب شدن یا شکلگیری یک اثر، خود میتواند یک داستان باشد؛ حتی اگر در قالب ناداستان ارائه شود.
محمودی تأکید کرد: بسیاری از کتابهای سینمایی دارای ساختار روایی هستند و در مقابل، برخی آثار روایی نیز تلاش دارند تحلیل و نقد ارائه دهند.
او با اشاره به اهمیت خاطرات سینمایی گفت: گاهی یک خاطره ساده میتواند اطلاعات مهمی درباره مسیر شکلگیری یک حرفه یا یک دوره تاریخی ارائه دهد. برای مثال، ممکن است فردی درباره دوران دستیاری خود خاطرهای تعریف کند که در ظاهر اتفاق بزرگی نیست، اما تصویری دقیق از شرایط کاری و مناسبات آن زمان سینما ارائه میدهد.
محمودی در بخش دیگری از صحبتهایش به محدودیتهای خاطرات شخصی اشاره کرد و گفت: ذهن انسان مانند یک دستگاه ضبط عمل نمیکند و نمیتواند رویدادها را بدون تغییر بازگو کند. هر فرد بر اساس زاویه دید، تجربه و برداشت شخصی خود روایت میکند.
او افزود: به همین دلیل برای بررسی یک ادعا یا اتفاق تاریخی در سینما، باید به منابع مختلف مانند مطبوعات، اسناد و نوشتههای پژوهشگران مراجعه کرد.
این پژوهشگر همچنین به نمونهای از گفتوگوهای تاریخی سینما اشاره کرد و گفت: در برخی مصاحبهها، حتی تناقض میان گفتههای افراد و واقعیتهای ثبتشده نیز دیده میشود؛ موضوعی که نشان میدهد ناداستانها علاوه بر ارزش روایی، نیازمند نگاه انتقادی و پژوهشی هستند.
نشست «ناداستانهای سینمایی» در نهایت به این موضوع پرداخت که تاریخ سینما تنها در فیلمها و اسناد رسمی خلاصه نمیشود، بلکه خاطرات، گفتوگوها و روایتهای شخصی نیز بخش مهمی از حافظه سینمایی یک جامعه را شکل میدهند؛ روایتهایی که اگرچه میان واقعیت و برداشت شخصی حرکت میکنند، اما میتوانند دریچهای تازه برای شناخت گذشته سینما باشند.
نظر شما