تابستان سال 1358 بود؛ دانشگاه تهران و جمعیتی که زیر آفتاب گرم مرداد صف کشیدند تا پس از سالها، خطبههای جمعه را به امامت آیتالله طالقانی بشنوند. اتفاقی که با تدبیر و حکم تاریخی حضرت امام خمینی(ره) شکل گرفت و نهادی اصیل و فراموششده را درست وسط زندگی اجتماعی مردم زنده کرد. حالا تقویم دوباره روی پنجم مرداد ایستاده است و دههها از آن جمعه تاریخی میگذرد؛ سالهایی که الگوی زیست، ابزارهای ارتباطی و نگاه نسلهای جدید را دستخوش تغییرات عمیق کرده است. این روزها وقتی صحبت از مسجد و نماز جمعه میشود، خیلیها با حسرت از شور و حال دهه شصت یاد میکنند و زود به این نتیجه میرسند که نسل تازه از معنویت فاصله گرفته است. اما آیا واقعاً جوهره ایمان در جامعه کمرنگ شده، یا این ما هستیم که نتوانستهایم زبان و رفتار نسل جدید را درک کنیم؟ از طرفی، تصمیمهای ساختاری گذشته و موازیکاریهای فرهنگی تا چه حد ظرفیت اصیل مسجد و مصلی را حاشیهنشین کرده است؟
برای رسیدن به پاسخی منصفانه و دور از شعار، سراغ حجتالاسلام حجر حسنی سعدی، معاون آموزش و راهبری فرهنگی شورای سیاستگذاری ائمه جمعه رفتیم. او به واسطه حضور مستمر در میدان و رصد بیواسطه وضعیت نمازهای جمعه در سراسر کشور، روایتی واقعی و آسیبشناسانه از نسبت امروز جامعه، نسل جدید و عبادات جمعی دارد. با ما همراه باشید:
دینداری در روزگار نو؛ تحول در رفتار، ثبات در باور
حجتالاسلام حسنی سعدی در آغاز این گفتوگو با اشاره به تحولات زیست اجتماعی در سده جدید توضیح میدهد: مقایسه شرایط امروز با دهه شصت باید با در نظر گرفتن تغییرات عمیق در الگوی زیست ایرانی و اسلامی انجام شود، چرا که سبک زندگی جامعه و به ویژه جوانان در ابعاد فرهنگی و اجتماعی دستخوش تحولات طبیعی شده است. الگوی فکری و رفتار اجتماعی نسلهای دهه هفتاد، هشتاد و نوجوانان دهه نود به کلی با نسلهای گذشته متفاوت است و این امر به خودی خود نشاندهنده تضعیف دینداری نیست. همانطور که الگوی دفاعی و مدلهای مواجهه کشور با چالشهای بینالمللی نسبت به دهه شصت تغییر یافته و بر قدرت آن افزوده شده، روشهای دینی نیز نیازمند بهروزرسانی در شیوهها هستند.
ایشان درباره ارزیابی سطح ایمان و تدین نسل جدید میافزاید: پیمایشهای میدانی و حقیقت جاری در جامعه تایید میکند که جوهره دینداری در میان جوانان نه تنها کاهش نیافته، بلکه در مواردی عمیقتر و پیشروتر از گذشته است. رهبر شهید انقلاب نیز بارها تاکید فرمودهاند که جوانان امروز چیزی از جوانان صدر انقلاب کم ندارند و تجلی این ایمان را میتوان در حضور حماسی آنان در عرصههای دفاع از ارزشها و حرم اهلبیت(ع) مشاهده کرد. برای درک درست از وضعیت دینی جامعه باید از ظواهر و کلیشههای سطحی عبور کرد، زیرا تقلیل دادن مفهوم تدین به برخی ظواهر فردی، مانع از دیدن لایههای عمیق ایمان و تعهد دینی در میان نسل جدید میشود.
از کارآمدی میدانی تا ضرورت بهروزرسانی مصلاها
معاون آموزش و راهبری فرهنگی شورای سیاستگذاری ائمه جمعه در خصوص عملکرد ائمه جمعه سراسر کشور بیان میکند: نهاد نماز جمعه به عنوان یکی از پایگاههای اصلی معنویت، متأثر از تحولات اجتماعی بوده و عملکرد ائمه جمعه نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. در حال حاضر قریب به نهصد امام جمعه در سراسر کشور به اقامه این فریضه الهی و هدایت معنوی شهرها اشتغال دارند. اگرچه برخی از ائمه جمعه نتوانستهاند متناسب با تغییرات روز حرکت کنند و در نتیجه با کاهش اقبال مواجه شدهاند، اما جمع زیادی از آنان با شیوههای مبتکرانه و رویکردی جهادی، موفق به جذب گسترده جوانان و مومنین شدهاند.
او به نمونههای عینی این موفقیتها در مناطق مختلف اشاره کرده و تصریح میکند: در استانهای گوناگون از جمله مناطق ساحلی هرمزگان که این روزها به خاطر حملات دشمنان وضعیت خاصتری دارند، ائمه جمعه با حضور فعال در میدان و سازماندهی ظرفیتهای مردمی، جلوههایی باورنکردنی از همدلی و دفاع از ارزشها را به نمایش گذاشتهاند. این رویکرد عملی، مصداق بارز فرموده رهبر معظم شهید انقلاب است که نماز جمعه را قرارگاه ایمان و تقوا دانستهاند. مصلاها در صورت تدبیر و بهروزرسانی روشها، میتوانند کانون اصلی جذب نسل جوان باشند و رسانهها نیز مؤظفند این موفقیتهای میدانی را به درستی منعکس کنند.
بازخوانی پیامدهای ایجاد نهادهای موازی در عرصه دینی
حجتالاسلام حسنی سعدی با آسیبشناسی تصمیمات ساختاری در دهههای گذشته یادآور میشود: بخشی از چالشهای فعلی در کاهش تمرکز بر مساجد، ناشی از اتخاذ تصمیمات ناهماهنگ و ایجاد نهادهای موازی در طول سالیان گذشته است. در دهه شصت مسجد محور تمامی فعالیتهای آموزشی، تربیتی، هنری و قرآنی بود، اما به مرور زمان با جداسازی این کارکردها و واگذاری آنها به مراکزی چون دارالقرآنهای خارج از مسجد یا فرهنگسراها، مرکزیت مسجد تضعیف شد. این در حالی است که رسول گرامی اسلام(ص) بر اساس روایت منقول در کتاب وسائل الشیعة (جلد ۵، صفحه ۲۳۴) صراحتاً فرمودهاند: «إِنَّمَا نُصِبَتِ الْمَسَاجِدُ لِلْقُرْآنِ» به این معنا که مساجد اساساً برای محوریت قرآن و معارف الهی بنا شدهاند و تفکیک این امور از مسجد یک خطای ساختاری بوده است.
ایشان درباره ناهماهنگی در برنامهریزیهای اجتماعی و تأثیر آن بر عبادات جمعی اظهار میدارد: در فرهنگ قرآنی، نماز جمعه دارای چنان اهمیتی است که خداوند متعال در آیه نهم سوره مبارکه جمعه میفرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا نُودِیَ لِلصَّلَاةِ مِنْ یَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَی ذِکْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَیْعَ» و مؤمنان را به شتاب گرفتن به سوی یاد خدا و رها کردن داد و ستد فرمان میدهد. متأسفانه در طول سالها، برنامهریزیهای موازی و عدم دقت در اولویتها مانند پخش مسابقات ورزشی در صبح جمعه از رسانه ملی به جای دعوت به حرکت به سوی نماز جمعه، یا برگزاری رویدادهایی که منتهی به این فریضه نمیشوند؛ به صورت ناخواسته توجه عمومی را به این تکلیف و فریضه الهی کاهش داده است.
اصلاح روندهای اجرایی راهکار احیای کارکرد عبادات جمعی
این کارشناس دینی در تشریح جایگاه مساجد و نماز جمعه در منظومه معارف اسلامی خاطرنشان میسازد: شارع مقدس شبکه مناسبات اجتماعی جامعه اسلامی را بر محور دو نهاد اصیل یعنی مسجد برای ارتباطات روزانه و نماز جمعه برای اجتماع هفتگی قرار داده است. این دو مرکز، پایه و اساس تحکیم پیوندهای دینی و اخوتی میان مومنان هستند و هیچ نهاد نوظهوری نمیتواند کارکرد جامع آنها را ایفا کند. متاسفانه در رویکردهای اجرایی، گاهی به دلیل ناکارآمدی مقطعی یک فرد، به جای اصلاح آن مسئول یا روند مدیریتی، اقدام به تاسیس نهادهای موازی شده که این امر آسیبهای جدی به بدنه فرهنگی کشور وارد کرده است.
حجتالاسلام حسنی سعدی در پایان این گفتوگو با تأکید بر ضرورت اصلاح رویکردها و پرهیز از قضاوتهای غیرمنصفانه تصریح میکند: ارزیابی کلی نهاد نماز جمعه بر اساس شرایط چند مصداق محدود یا مرکز استان، نگاهی ناقص است و نمیتواند کارنامه نزدیک به نهصد امام جمعه در سراسر کشور را به درستی منعکس کند. راهکار اصلی برای تعمیق پیوند نسل جدید با معارف اسلامی، بازگشت به محوریت اصیل مسجد، اصلاح روندهای اجرایی، اعتماد به ابتکارات جوانان و پرهیز از نهادسازیهای بیمورد است تا نماز جمعه بتواند در عصر حاضر نیز نقش تاریخساز خود را در ایجاد انسجام اجتماعی و رشد معنوی جامعه ایفا کند.
نظر شما