«افزایش قد تضمینی»، «۱۰ سانتیمتر رشد در چند هفته»، «افزایش قد حتی بعد از بستهشدن صفحات رشد» و «بازگشت وجه در صورت نگرفتن نتیجه»؛ کافی است عبارت افزایش قد را در اینترنت یا شبکههای اجتماعی جستوجو کنیم تا با دهها تبلیغ شبیه به این روبهرو شویم. تبلیغاتی که در آنها قرص، شربت، پودر یا پکیجی خاص بهعنوان راهی سریع و قطعی برای بلندتر شدن قد معرفی میشود؛ گاهی هم تصاویر قبل و بعد، نظر خریداران و ضمانتنامههای کتبی را کنار این وعدهها میگذارند تا راهی برای تردید باقی نماند.
در میان این حجم از ادعاها، گاهی قیمت بالا نیز به نشانهای از کیفیت و اثرگذاری محصول تبدیل میشود. خانوادهای که نگران قد فرزندش است، ممکن است تصور کند محصولی که با قیمت چندمیلیونی عرضه میشود، حتماً ترکیباتی ویژه و پشتوانهای علمی دارد؛ اما خبر کشف ترامادول در یک مکمل افزایش قد نشان داد پشت بستهبندیها و وعدههای پرزرقوبرق، ممکن است واقعیتی کاملاً متفاوت پنهان شده باشد.
براساس اعلام مدیرکل دفتر بازرسی سازمان غذا و دارو، در نمونهای از یک فراورده غیرمجاز افزایش قد که هر بسته آن ۲۰میلیون تومان فروخته میشد، ترامادول پیدا شده است.
فروش این محصول نیز رقم ناچیزی نداشت و بنا بر بررسیهای انجامشده، گردش فروش آن به حدود ۶۰۰میلیون تومان در روز میرسید. به این ترتیب، نوجوانان و خانوادههایی که با تصور مصرف مکملی برای رشد قد به سراغ این محصول رفته بودند، ممکن است بدون اطلاع از ترکیبات واقعی آن، در معرض مصرف یک ماده دارویی قرار گرفته باشند.
انتشار این خبر و گسترش تبلیغات فریبنده افزایش قد، بهانهای شد تا برای بررسی واقعیت علمی این ادعاها و خطرات مصرف فراوردههای غیرمجاز، با دکتر سپیده باقری، فوقتخصص غدد و متابولیسم کودکان گفتوگو کنیم.
تبلیغاتی که وعده افزایش ۱۰ تا ۲۰ سانتیمتری قد در چند هفته یا چند ماه میدهند، از نظر پزشکی تا چه اندازه امکانپذیرند؟
چنین ادعایی از نظر علمی امکانپذیر نیست؛ زیرا رشد استخوان و بهطور کلی رشد بدن انسان، روند مشخص و طبیعی خود را طی میکند و نمیتوان با مصرف یک محصول، این روند را بهصورت ناگهانی و غیرطبیعی تغییر داد. کودکانی که هنوز به سن بلوغ نرسیدهاند، معمولاً در طول یک سال حدود ۶ تا ۹ سانتیمتر افزایش قد دارند. به همین دلیل، وقتی در یک تبلیغ ادعا میشود فرد با مصرف یک مکمل یا دارو میتواند در مدت کوتاهی ۱۰ یا حتی ۲۰ سانتیمتر افزایش قد داشته باشد، این ادعا کاملاً غیرمنطقی و غیرعلمی است و امکان تحقق چنین وعدهای وجود ندارد. در دوران بلوغ، بهدلیل وقوع جهش رشد قدی، ممکن است کودکان و نوجوانان افزایش قد بیشتری را تجربه کنند. در این دوره، رشد قدی در برخی افراد ممکن است طی یک سال به حدود ۱۰ تا ۱۲ سانتیمتر برسد؛ اما باید توجه داشت که این میزان رشد نیز در طول یک سال و در نتیجه روند طبیعی بلوغ اتفاق میافتد، نه در چند روز یا چند هفته و نه صرفاً بهدلیل مصرف یک محصول خاص. محصولاتی که با چنین وعدههایی تبلیغ میشوند، پشتوانه علمی معتبری ندارند و تبلیغات آنها دروغین و غیرعلمی است.
بهتازگی در خبرها آمده بود در یکی از مکملهای افزایش قد، ترامادول پیدا شده است. مصرف ناآگاهانه چنین محصولی چه خطراتی برای کودک یا نوجوان دارد؟
از آنجا که ترکیبات این داروها و مکملها مشخص نیست، نمیتوان درباره محتویات و میزان مواد بهکاررفته در آنها با اطمینان صحبت کرد. این محصولات معمولاً در شرکتهای داروسازی معتبر، دارای مجوز و تحت نظارت نهادهای مسئول تولید نمیشوند و ممکن است در کارگاههای زیرزمینی یا عطاریهای غیرمجاز تهیه و عرضه شوند. به همین دلیل، هم نوع ترکیبات موجود در آنها ناشناخته است و هم مقدار و دز هر ماده مشخص نیست.
مصرف چنین فراوردههایی ممکن است عوارض کبدی، کلیوی و پیامدهای ناخوشایند دیگری برای کودکان یا بزرگسالانی ایجاد کند که با هدف افزایش رشد قدی به سراغ آنها میروند. وقتی محل تولید یک محصول، ترکیبات بهکاررفته در آن و دز مواد موجود مشخص نیست، مصرف آن میتواند خطرات زیادی برای سلامت فرد داشته باشد.
اساساً افزایش قد چگونه اتفاق میافتد و چه زمانی میتوان گفت رشد طولی استخوانها به پایان رسیده است؟
بهطور کلی، رشد قدی به عوامل مختلفی وابسته است. یکی از مهمترین این عوامل، ژنتیک فرد است که نقش بسیار تعیینکنندهای در قد نهایی او دارد. در کنار ژنتیک، عوامل محیطی، وضعیت تغذیه، میزان و کیفیت خواب و فعالیت بدنی نیز بر روند رشد اثر میگذارند. ابتلا به برخی بیماریها هم میتواند رشد را تحتتأثیر قرار دهد، روند آن را کُند کند و مانع رسیدن فرد به ظرفیت طبیعی رشد خود شود. مجموعه این عوامل در کنار یکدیگر تعیین میکنند که قد نهایی هر فرد چقدر باشد.
در سالهای کودکی و سنین پیش از بلوغ، سرعت رشد قدی تا حدودی کمتر است؛ اما با آغاز بلوغ، روند رشد شدت میگیرد و فرد وارد مرحلهای میشود که از آن با عنوان «جهش رشد دوران بلوغ» یاد میکنیم. در این دوره، سرعت افزایش قد بیشتر میشود؛ اما با پایانیافتن و کاملشدن بلوغ، این روند بهتدریج کندتر میشود و در نهایت متوقف خواهد شد.
در دختران، آغاز عادت ماهانه معمولاً نشاندهنده ورود به مراحل پایانی بلوغ است. پس از وقوع نخستین عادت ماهانه، مقدار محدودی از رشد قدی باقی میماند و دختران ممکن است حدود یک تا ۷ سانتیمتر دیگر رشد کنند. میزان دقیق این رشد در همه افراد یکسان نیست و به مرحله بلوغ و شرایط بدنی هر فرد بستگی دارد. در پسران نیز با کاملشدن بلوغ، روند افزایش قد بهتدریج متوقف میشود. معمولاً در حدود ۱۷ تا ۱۸سالگی، بخش عمده رشد قدی پسران کامل شده است و پس از آن افزایش قد قابلتوجهی اتفاق نمیافتد.
ورزشهایی مانند بسکتبال، والیبال، شنا و بارفیکس یا خواب و تغذیه مناسب، واقعاً قد را افزایش میدهند یا فقط کمک میکنند کودک به ظرفیت طبیعی رشد خود برسد؟
ورزش میتواند بر روند رشد کودکان مؤثر باشد. فعالیت ورزشی اگر با شدت، مدتزمان و برنامه مناسب انجام شود، میتواند بهعنوان محرکی برای ترشح هورمون رشد در بدن کودک عمل کند و از این طریق، تأثیر مثبتی بر روند رشد او داشته باشد.
از سوی دیگر، برخی کودکان ممکن است در وضعیت قامت خود با مشکلات اسکلتی مواجه باشند. کودکان امروزی بهدلیل نشستن طولانیمدت پشت رایانه یا استفاده مداوم از تلفن همراه، ممکن است دچار وضعیت بدنی نامناسب یا انحرافهایی در ستون فقرات شوند. بعضی تمرینهای ورزشی میتوانند به اصلاح این مشکلات و بهبود وضعیت قامت کودک کمک کنند و در نتیجه، قد او را بهتر و طبیعیتر نشان دهند.
بااینحال، نمیتوان گفت ورزش بهتنهایی تأثیر بسیار زیادی بر رشد قدی دارد یا میتواند قد فرد را به شکلی چشمگیر افزایش دهد؛ زیرا ژنتیک همچنان نقش اصلی و تعیینکنندهتری در قد نهایی هر فرد دارد. ورزش نمیتواند ساختار ژنتیکی فرد را تغییر دهد یا موجب شود کودک فراتر از ظرفیت طبیعی و ژنتیکی خود رشد کند. همانطور که اشاره کردم، ورزش میتواند بهعنوان یکی از محرکهای ترشح هورمون رشد در بدن عمل کند و بر رشد کودکان اثر مثبتی بگذارد. به همین دلیل، توصیه میکنیم فعالیت بدنی حتماً بخشی از برنامه روزانه کودک باشد. کودکانی که فعالیت فیزیکی مناسب و منظمی دارند، در مقایسه با کودکانی که بیتحرک هستند، شرایط بهتری برای رشد طبیعی و رسیدن به ظرفیت رشد قدی خود خواهند داشت.
هورمون رشد دقیقاً برای چه کودکانی تجویز میشود و مصرف خودسرانه آن برای فردی که کمبود هورمون ندارد، چه پیامدهایی میتواند داشته باشد؟
هورمون رشدی که تجویز میکنیم، یک دارو است و مصرف آن حتماً باید زیر نظر پزشک انجام شود. این دارو تنها در شرایط خاص و برای گروه مشخصی از کودکان کاربرد دارد و مجوز مصرف آن برای همه افراد صادر نشده است. مصرف خودسرانه هورمون رشد نیز میتواند عوارضی به همراه داشته باشد و به هیچ عنوان توصیه نمیشود. تجویز هورمون رشد براساس شرایط کودک و پس از بررسیهای لازم صورت میگیرد. برخی بیماریها و اختلالات مشخص وجود دارند که در آنها استفاده از هورمون رشد ضرورت پیدا میکند. در چنین شرایطی، فوقتخصص غدد کودکان پس از ارزیابی وضعیت رشد، سوابق پزشکی، معاینات و نتایج آزمایشهای کودک تصمیم میگیرد آیا درمان با هورمون رشد آغاز شود یا خیر.
هر کودک کوتاهقدی به هورمون رشد نیاز ندارد. در بسیاری از موارد، کوتاهی قد منشأ ژنتیکی دارد و درمان با هورمون رشد برای این کودکان سودی نخواهد داشت. بنابراین، صرف کوتاهقد بودن نمیتواند دلیلی برای شروع این دارو باشد و هورمون رشد فقط در موارد خاص، با تشخیص پزشک و تحت نظارت او استفاده میشود.
خانوادهها هنگام مواجهه با تبلیغات افزایش قد، با دیدن چه وعدهها یا نشانههایی باید به غیرعلمی و احتمالاً خطرناکبودن محصول شک کنند؟
این ادعا که با مصرف یک محصول در مدتزمان کوتاهی، افزایش قد چشمگیری را تجربه میکنید، قطعاً غیرممکن است؛ زیرا ظرفیت رشد اسکلتی بدن انسان بهگونهای نیست که در زمانی کوتاه، افزایش طول زیادی در استخوانها اتفاق بیفتد. رشد قدی روند مشخص و تدریجی خود را دارد و نمیتوان با مصرف یک محصول، آن را بهطور ناگهانی چندین سانتیمتر افزایش داد.
تبلیغاتی نیز وجود دارند که مدعیاند افراد در سنین بالا و پس از بستهشدن صفحات رشد میتوانند افزایش قد داشته باشند؛ درحالیکه پس از بستهشدن صفحات رشد، دیگر امکان رشد طولی طبیعی استخوانها وجود ندارد. بنابراین، ادعاهایی مبنیبر اینکه فردی در ۴۰ یا ۴۵سالگی با مصرف یک ترکیب خاص افزایش قد پیدا کرده، صرفاً تبلیغ محسوب میشوند. مردم با مشاهده چنین ادعاهایی باید به اعتبار و ماهیت واقعی محصول شک کنند.
از خانوادهها میخواهم اگر احساس میکنند روند رشد فرزندشان مناسب نیست یا کودکشان دچار کوتاهی قد است، حتماً به متخصص کودکان مراجعه کنند تا وضعیت او بهطور دقیق بررسی شود. اگر پس از ارزیابیهای پزشکی مشخص شد کودک به درمان نیاز دارد، داروهای لازم باید براساس تشخیص و نظر پزشک مصرف شود.
خانوادهها باید از مصرف خودسرانه هرگونه مکمل و همچنین داروها و محصولاتی که در صفحات اینستاگرامی، کانالها یا دیگر بسترهای فضای مجازی تبلیغ میشوند، بهطور جدی خودداری کنند؛ بهویژه محصولاتی که محل تولید و ترکیبات آنها مشخص نیست. اگر کودکی برای کوتاهی قد به درمان نیاز داشته باشد، این درمان باید حتماً زیر نظر پزشک و براساس علت اصلی اختلال رشد انجام شود.
نظر شما