ایام ربیعالاول و هفته وحدت، فرصتی گرانقدر برای بازخوانی و تجدید پیمان با مرام و سیره پیامبر رحمت، حضرت محمد مصطفی(ص) است. در روزگاری که جوامع بشری بیش از هر زمان دیگری با چالشهای اخلاقی و خانوادگی دستوپنجه نرم میکنند، تمسک به الگوهای اصیل نبوی فراتر از یک یادآوری تقویمی، ضرورت حیاتی زندگی امروز ماست.
در آستانه هزار و پانصدمین سالگرد میلاد سراسر نور خاتمالانبیا(ص)، در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین دکتر ناصر رفیعی، پژوهشگر برجسته تاریخ و معارف اسلامی، ابعاد گوناگون سبک زندگی و اخلاق پیامبر اکرم(ص) را در آینه روایات امیرالمؤمنین(ع) کاوش کردهایم که در ادامه میخوانید.
یک گفتوگوی خانوادگی درباره ابعاد زندگی نبوی
حجتالاسلام والمسلمین دکتر رفیعی در ابتدا به ماجرای پرسش و پاسخی تاریخی میان حضرت امام حسین(ع) و حضرت امیرالمؤمنین(ع) اشاره و تشریح میکند: روایتی بسیار ارزشمند و خواندنی در کتابهای معتبر دینی ما ازجمله جلد شانزدهم بحارالانوار و کتاب عیون اخبارالرضا(ع) نقل شده است که به سبک زندگی پیامبر اعظم(ص) میپردازد. داستان از اینجا آغاز میشود که روزی حضرت امام حسین(ع) نزد پدر بزرگوارشان حضرت امیرالمؤمنین(ع) آمدند و فرمودند شما سالها در خانه، در تعاملات اجتماعی و در مجالس همراه رسول خدا(ص) بودهاید اما من در زمان رحلت ایشان خردسال بودم؛ بنابراین میخواهم چهار سؤال درباره شیوه زندگی ایشان بپرسم.
او درباره اهمیت و محتوای این پرسشها میافزاید: حضرت امام حسین(ع) از پدرشان پرسیدند پیامبر اکرم(ص) داخل خانه چگونه بودند، در بیرون از خانه و میان مردم چه شیوهای داشتند، نشستها و مجالس ایشان بر چه پایهای اداره میشد و الگوی عمومی رفتارشان چه بود؟ پاسخهای حضرت امیرالمؤمنین(ع) به این پرسشها، جامعترین تصویر اخلاقی را ترسیم میکند. اهمیت ویژه این روایت در آن است که با سند درخشان و از زبان سه معصوم یعنی حضرت امام رضا(ع)، حضرت امام حسین(ع) و حضرت امیرالمؤمنین(ع) درباره پیامبر اکرم(ص) نقل شده است تا راهنمای عملی جامعه امروز باشد.
فرمول سهگانه پیامبر اکرم(ص) برای تنظیم زمان در خانه
این کارشناس تاریخ اسلام با پرداختن به پاسخ پرسش اول درباره رفتار پیامبر اکرم(ص) در منزل اظهار میکند: امیرالمؤمنین(ع) فرمودند پیامبر گرامی اسلام(ص) وقتی وارد خانه میشدند، زمان خود را به سه بخش کاملاً مشخص تقسیم میکردند. ایشان بخشی از زمان را به عبادت پروردگار، بخشی را به گفتوگو و رسیدگی به خانواده و بخشی را به کارهای شخصی خود اختصاص میدادند. این تقسیمبندی دقیق، مانع افراط و تفریط در مسئولیتها میشد و تعادل را در محیط خانه برقرار میکرد.
او ادامه میدهد: امروزه یکی از آسیبهای مهم خانوادهها، غرق شدن در حواشی بیرونی، شغل یا ابزارهای ارتباطی و غفلت از تقسیم زمان است. وقتی فرد در خانه تمام وقت خود را صرف امور شخصی کند، حق خانواده و معنویت ضایع میشود. الگوی پیامبر اکرم(ص) به ما میآموزد برای حفظ سلامت روان و برپایی آرامش در محیط خانه، باید میان وظایف عبادی، ارتباطی و شخصی موازنه ایجاد کرد.
پایبندی به معنویت و دعاهای راهگشا در دل شب
دکتر رفیعی درباره بخش عبادی زندگی پیامبر اکرم(ص) در خانه تصریح میکند: وقتی فرزندان در خانه شاهد نماز اول وقت، تلاوت قرآن و مناجات پدر و مادر باشند، الگوی عملی دینداری را فرامیگیرند. همسر پیامبر اکرم(ص) نقل میکند ایشان در دل شب روی خاک مینشستند و چهار دعای مهم را زمزمه میکردند. اول اینکه خدایا نعمتهای دادهشده را از من نگیر، دوم، توفیق بده گناهان انجامنشده را باز هم مرتکب نشوم، سوم، مرا مورد شماتت دشمنان قرار نده و چهارم، مرا لحظهای به خودم واگذار نکن.
وی در ادامه به تبیین اهمیت این دعاها پرداخته و میگوید: وقتی از پیامبر اکرم(ص) پرسیده شد چرا شما با این مقام والا چنین تضرع میکنید، به سرنوشت حضرت یونس(ع) و حضرت آدم(ع) اشاره فرمودند که هیچ انسانی بینیاز از لطف مداوم الهی نیست. قرآن کریم تضرع حضرت یونس(ع) را در آیه ۸۷ سوره انبیا اینگونه بیان میکند: «وَذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغَاضِبًا فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیْهِ فَنَادَی فِی الظُّلُمَاتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ»؛ و همچنین توبه حضرت آدم(ع) در آیه ۲۳ سوره اعراف ثبت شده است: «قَالَا رَبَّنَا ظَلَمْنَا أَنْفُسَنَا وَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لَنَا وَتَرْحَمْنَا لَنَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ».
هنر گفتوگو با همسر و صیانت از حریم درون خانه
این پژوهشگر دینی درباره اختصاص زمان به خانواده در سیره نبوی خاطرنشان میکند: پیامبر اعظم(ص) با وجود تمام مشغلههای سنگین، زمان مشخصی را برای گفتوگو با همسر خود میگذاشتند و در آن ساعات تمام کارهای دیگر را کنار میزدند. ایشان با گرمی ابراز تمایل میفرمودند با همسرشان سخن بگویند. ضعف در مهارت گفتوگو یکی از ریشههای اصلی اختلافات خانوادگی امروز است و اگر زوجین هنر شنیدن و سخن گفتن با یکدیگر را تمرین کنند، بسیاری از سوءتفاهمها برطرف خواهد شد. او با تأکید بر ضرورت حفظ استقلال و حریم خانواده میافزاید: جوانان باید یاد بگیرند مسائل درون خانه را در همان محیط حل کنند و پنجرههای زندگی خود را به روی مداخلات بیمورد باز نکنند. همچنین احترام به تجربه زیسته والدین و مشورت با آنان اساس پایداری ازدواج است. پیامبر اکرم(ص) بخشی از زمان را نیز به امور شخصی مانند بهداشت و آراستگی اختصاص میدادند که این نشاندهنده توجه همزمان به تمام نیازهای روحی و جسمی است.
مدیریت روابط اجتماعی و صیانت از کارکرد زبان
دکتر رفیعی با اشاره به پاسخ پرسش دوم حضرت امام حسین(ع) درباره رفتار پیامبر اکرم(ص) در جامعه میگوید: حضرت امیرالمؤمنین(ع) فرمودند پیامبر اکرم(ص) در بیرون از خانه، زبان خود را کاملاً کنترل میکردند و جز در امور مفید و ضروری سخن نمیگفتند. بیشترین رنجشها، بداخلاقیها و نزاعهای اجتماعی ناشی از سخنان نسنجیده و زبان کنترلنشده است. پیامبر اکرم(ص) با رفتار خود نشان دادند صیانت از زبان، پایه اصلی حفظ روابط سالم اجتماعی است.
او برای روشنتر شدن این اصل به روایتی کاربردی اشاره کرده و میافزاید: فردی خدمت پیامبر اکرم(ص) آمد و راهی ساده برای رسیدن به بهشت خواست. پیامبر(ص) بهترتیب انفاق مالی، یاری مظلوم و آموزش دانش را پیشنهاد کردند اما آن شخص توان انجام هیچکدام را در خود ندید. در نهایت پیامبر اکرم(ص) فرمودند زبانت را نگه دار و سخن اضافی مگو. حضرت امیرالمؤمنین(ع) نیز در حکمت ۲۲۴ نهجالبلاغه بر همین حقیقت تأکید کرده و میفرمایند: «بِکَثْرَةِ الصَّمْتِ تَکُونُ الْهَیْبَةُ»؛ یعنی با سکوت بهموقع و صیانت از زبان، ابهت و احترام انسان در جامعه حفظ میشود.
تقویت الفت عمومی و پرهیز از تفرقههای بیحاصل
این کارشناس حوزه تاریخ اسلام درباره نقش پیامبر اکرم(ص) در ایجاد همدلی اجتماعی بیان میکند: حضرت امیرالمؤمنین(ع) فرمودند پیامبر اعظم(ص) همواره میان مردم الفت ایجاد میکردند و از هرگونه رفتاری که موجب تفرقه و اختلاف شود پرهیز داشتند. جامعه برای رشد و آرامش نیازمند همدلی است و نباید مردم و خانوادهها هزینه اختلافات ناخواسته را بپردازند. اصلاح میان مردم و ایجاد پیوندهای محبتآمیز، درس بزرگ سیره نبوی به همه ماست.
او در ادامه تصریح میکند: صبوری و حلم پیامبر اکرم(ص) در تعاملات روزمره موجب میشد تنشهای اجتماعی کاهش یابد. ایشان هرگز در مسائل جزئی و شخصی، انضباط اجتماعی را برهم نمیزدند و با تفرقهافکنی مقابله میکردند. این شیوه برخورد، الگویی بینظیر برای جامعه امروز است تا بتواند در سایه دوستی و همافزایی، مسیر پیشرفت اخلاقی و مادی را طی کند.
۴ رکن اساسی در مدیریت جلسات و ارتباطات جمعی
دکتر رفیعی با بررسی پاسخ پرسش سوم درباره ویژگی مجالس پیامبر اکرم(ص) یادآور میشود: حضرت امیرالمؤمنین(ع) فرمودند نشستها و جلسات پیامبر اکرم(ص) همواره بر چهار اصل استوار بود: حلم، حیا، صدق و امانت. اگر این چهار ویژگی در جلسات کاری، تصمیمگیریهای مدیریتی، میهمانیهای خانوادگی و جمعهای عمومی ما حاکم شود، ساختار ارتباطی جامعه به کلی اصلاح خواهد شد. وی در تبیین این چهار ویژگی میگوید: حلم به معنای بردباری و شنیدن صبورانه افکار مختلف است. حیا مانع بروز رفتارها و سخنان نادرست در جمع میشود. صدق و راستگویی فضای اعتماد متقابل را ایجاد میکند و امانتداری سبب حفظ اسرار و آبروی افراد در نشستها میشود. رعایت این چهار اصل در تمام محیطهای اجتماعی و خانوادگی، امنیت روانی و سلامت اخلاقی را به همراه خواهد داشت.
تجلی حلم در رفتار روزمره و تکریم مقام والای پیامبر اعظم(ص)
این پژوهشگر دینی با ذکر نمونهای عینی از بردباری پیامبر اکرم(ص) اظهار میکند: انس بن مالک نقل میکند شبی پیامبر اکرم(ص) به دلیل پاسخ به پرسشهای مردم دیرتر به منزل آمدند و روزه بودند. اهل خانه به گمان اینکه ایشان افطار کردهاند، غذا را خورده بودند. وقتی پیامبر(ص) متوجه شدند، بدون هیچگونه گلایه، فضای خانه را تلخ نکردند و تنها با آب افطار فرمودند. این حلم عملی نشان میدهد نباید سر مسائل کوچک، آرامش محیط خانه و اجتماع را متزلزل کرد.
حجتالاسلام رفیعی در نهایت با تأکید بر جایگاه بینظیر پیامبر اعظم(ص) تصریح میکند: پیامبر اکرم(ص) برترین وجود عالم هستی است و حضرت امیرالمؤمنین(ع) افتخار خود را پیروی کامل از ایشان میدانستند. خداوند در آیه ۵۶ سوره احزاب عظمت پیامبر(ص) را اینگونه یادآور میشود: «إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیمًا». تمسک عملی به این سیره مطهر، بزرگترین شکرانه نعمت الهی است. امیدواریم جامعه ما با بهرهگیری از این الگوهای راستین به آرامش و تعالی واقعی دست یابد.
نظر شما