محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، در نشستی خبری همزمان با روز جهانی پیشگیری از خودکشی، در پاسخ به پرسش قدس آنلاین، مبنی بر این که در جامعه ای با چالش های اقتصادی، و اجتماعی و روانی فزاینده زندگی می کنیم با این وجود چگونه می توانیم به طور موثر تاب آوری جامعه را در برابر این چالش ها افزایش دهیم و آیا سیستم های حمایتی فعلی ما پاسخگوی نیازها هستندیا نیازمند بازنگری و تقویت اساسی می باشند؟ گفت: قطعا این سیستم ها پاسخگوی نیازهای جامعه نیستند و ضرورت دارد که ارتقا پیدا کنند.

وی با بیان اینکه شرایط کشور از نظر جمعیت، پراکندگی جغرافیایی و تفاوت دسترسی به خدمات بسیار متنوع است، افزود: کشور از این نظر با بسیاری از کشورهای دنیا، از جمله کشورهای اروپایی، قابل مقایسه نیست و در برخی مناطق ممکن است لازم باشد خدماتی برای جمعیتی حدود ۲۰ هزار نفر فراهم شود؛ در حالی که در بسیاری از کشورهای دیگر چنین خدماتی برای جمعیت‌های بزرگ‌تر پیش‌بینی می‌شود.

شالبافان در عین حال تأکید کرد که وضعیت نسبت به گذشته بهتر شده و تلاش‌های قابل‌توجهی برای توسعه سیستم‌های حمایتی اجتماعی و روانی در کشور انجام شده است.

وی درباره نقش برنامه «سراج» در توسعه حمایت‌های اجتماعی و روانی گفت: یکی از اهداف این برنامه آن است که بخش‌های مختلفی که توان و ظرفیت حمایت از جامعه را دارند، بتوانند زیر چتر فرمانداری‌ها در شهرستان‌ها در کنار یکدیگر قرار گیرند و ظرفیت‌های موجود را برای حمایت از مردم به کار گیرند.

شالبافان در بخش دیگری از سخنان خود با انتقاد از نحوه نمایش خودکشی در برخی آثار سینمایی و شبکه نمایش خانگی، گفت: نمایش صحنه‌های خودکشی، اقدام به خودکشی یا خودکشی منجر به مرگ به شکل غیرمسئولانه، رویکرد مناسبی نیست و می‌تواند به‌ویژه برای نوجوانان و جوانان جنبه یادگیری داشته باشد.

وی با اشاره به مسئولیت رسانه‌های تصویری در این زمینه اظهار کرد: سینما و تلویزیون می‌توانند تجربه‌های مثبت و ماندگاری برای مردم ایجاد کنند و حتی در پیشگیری از خودکشی نقش داشته باشند، اما در نقطه مقابل، نمایش عریان و هیجانی این صحنه‌ها ممکن است پیامدهای منفی به همراه داشته باشد.

شالبافان با اشاره به فیلم «طعم گیلاس» به‌عنوان نمونه‌ای از روایت پیشگیرانه در سینما، گفت: در این اثر، فردی که قصد خودکشی دارد، در جریان تجربه‌ای ساده و توجه به طعم یک میوه از تصمیم خود منصرف می‌شود. چنین نمونه‌هایی نشان می‌دهد هنر می‌تواند به جای بازنمایی هیجانی مرگ، ارزش زندگی و امکان بازگشت از یک بحران را به مخاطب منتقل کند.

وی افزود: متأسفانه در برخی آثار شبکه نمایش خانگی و گاهی فیلم‌های سینمایی، خودکشی به شکل هیجانی نمایش داده می‌شود و حتی در برخی روایت‌ها، این اقدام به عنوان راهکاری برای پایان دادن به مشکلات معرفی می‌شود.

شالبافان تصریح کرد: در مواردی شخصیتی که در طول داستان مرتکب تخلفات و اقدامات غیرقانونی مختلف شده است، به جای مواجه شدن با پیامدهای رفتارش یا سپرده شدن به قانون، در پایان اقدام به خودکشی می‌کند؛ در حالی که چنین روایتی می‌تواند این پیام را به مخاطب منتقل کند که خودکشی راهی برای خروج از بن‌بست است.

شالبافان تأکید کرد که صرف درج عبارت مثبت ۱۸ در ابتدای یک اثر نمی‌تواند مشکل را حل کند و گفت: اصول علمی و ملاحظات مرتبط با پیشگیری از خودکشی باید از مرحله تولید اثر مورد توجه قرار گیرد و سینماگران و تولیدکنندگان آثار تصویری لازم است پیش از تولید آثار مرتبط با این موضوع آموزش ببینند و از متخصصان مشاوره بگیرند.

به گفته شالبافان، وزارت بهداشت آمادگی دارد در این زمینه با سینماگران و تولیدکنندگان آثار فرهنگی همکاری کند. وی همچنین از برگزاری جایزه فیلم برتر سلامت روان در جشنواره فیلم فجر طی حدود دو سال گذشته خبر داد و گفت: رقابت میان آثار در این حوزه نشان داده است که می‌توان همزمان آثار باکیفیت و مسئولانه‌ای در زمینه سلامت روان تولید کرد. شالبافان در عین حال بر مسئولیت نهادهای نظارتی نیز تأکید کرد و گفت: این نهادها حداقل می‌توانند مشورت گرفتن و دریافت راهنمایی تخصصی را برای تولیدکنندگان آثار مرتبط با خودکشی الزامی کنند.

شالبافان درباره تفاوت‌های جنسیتی در خودکشی گفت: بر اساس مطالعات موجود، زنان معمولاً بیشتر اقدام به خودکشی می‌کنند، اما مرگ ناشی از خودکشی در مردان بیشتر است. وی تأکید کرد که این الگو در همه مناطق و گروه‌های اجتماعی یکسان نیست و عوامل جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی می‌توانند بر وضعیت خودکشی تأثیرگذار باشند.

وی با اشاره به این که طبق گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO) بدنبال اقدامات و بکارگیری روش های جدید آمار خودکشی در دنیا طی ۲۵ سال گذشته ۱۰ درصد کاهش داشته است، گفت:خودکشی موضوعی مهم در همه جوامع است و در کشور ما نیز باید تلاش کنیم تا حد امکان از روش ها و ظرفیت هایی که برای پیشگیری از آن در اختیار داریم، استفاده کنیم.

وی با تاکید بر این که خودکشی موضوعی قابل پیشگیری و در عین حال پیچیده و چند عاملی است ادامه داد: در وزارت بهداشت همواره افتخار داریم که در راستای رسالت خود، رویکردی علمی داشته باشیم و راهکارها و سیاست های مبتنی بر دانش را دنبال کنیم. بر اساس آمار، وضعیت خودکشی در کشور در سال گذشته روند کاهشی داشته و امیدواریم با کمک همه بتوانیم شاهد حمایت بیشتر از مردم، ارتقای سلامت روانی اجتماعی جامعه و همچنین بهبود وضعیت بازماندگان ناشی از خودکشی، اعم از افرادی که در معرض خطر هستند و خانواده افرادی که از این آسیب متاثر شده اند، باشیم.

شالبافان درباره تفاوت آمار منابع مختلف گفت: منابع مختلفی در زمینه خودکشی و اقدام به خودکشی داده جمع‌آوری می‌کنند و به همین دلیل ممکن است ارقام اعلام‌شده با یکدیگر متفاوت باشند. مرجع ارائه آمار مربوط به مرگ‌های ناشی از خودکشی در کشور سازمان پزشکی قانونی است و برای تحلیل دقیق‌تر وضعیت نیز لازم است داده‌های منابع مختلف در اختیار مراکز علمی و دانشگاهی قرار گیرد.

شالبافان در ادامه با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای افزایش دسترسی مردم به خدمات تخصصی سلامت روان اظهار کرد: در حال حاضر ۱۴۸ مرکز سلامت روانی اجتماعی «سراج» در تمامی استان‌ها و بسیاری از شهرستان‌های کشور فعال هستند و خدمات تخصصی رایگان ارائه می‌دهند. طبق برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، این شبکه تا پایان سال در مناطق کمتر برخوردار نیز گسترش خواهد یافت تا دسترسی عادلانه‌تر مردم به خدمات سلامت روان فراهم شود.

شالبافان به راه‌اندازی خط تخصصی سامانه ۱۹۰ اشاره کرد و گفت: این سامانه با بهره‌گیری از حدود ۷۰۰ روانشناس دارای حداقل مدرک کارشناسی ارشد، همه‌روزه از ساعت ۸ صبح تا ۱۲ شب آماده ارائه مشاوره به هموطنان است. افرادی که به خدمات تخصصی‌تر نیاز داشته باشند، از طریق این سامانه به نزدیک‌ترین مرکز سلامت روان ارجاع داده می‌شوند تا روند دریافت خدمات آنها به شکل پیوسته دنبال شود.

مدیر کل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، ادامه داد: جدا از سامانه ۱۹۰ افراد می توانند از سامانه های ۱۲۳ اورژانس، ۱۴۸۰ خط مشاوره، ۱۵۷۰ خط ملی نماد به عنوان مسیرهای اصلی دریافت خدمات مشاوره، روان‌شناختی و حمایتی استفاده کنند.

روایت خودکشی را از «چگونه مرد؟» به «چگونه نجات پیدا کند؟» تغییر دهیم

حمید یعقوبی، رئیس جمعیت پیشگیری از خودکشی ایران، با تأکید بر پیچیدگی این پدیده گفت: خودکشی یک پدیده چندعاملی است و نمی‌توان آن را صرفاً به یک عامل مانند فقر، شکست یا مشکلات اقتصادی نسبت داد. وی با اشاره به نقش رسانه‌ها در پیشگیری از خودکشی اظهار کرد: خبرنگاران می‌توانند با رعایت اصول گزارشگری مسئولانه، نقش مؤثری در پیشگیری ایفا کنند.

یعقوبی انتشار جزئیات مربوط به روش، محل یا ابزار خودکشی را دارای پیامدهای منفی دانست و گفت: چنین اطلاعاتی می‌تواند در افراد آسیب‌پذیر اثر تقلیدی ایجاد کند.

یعقوبی خواستار اصلاح واژگان مورد استفاده در رسانه‌ها شد و گفت: استفاده از عباراتی مانند «خودکشی موفق» یا «انتخاب مرگ» از نظر علمی و اخلاقی صحیح نیست؛ زیرا خودکشی را نباید یک دستاورد یا انتخاب آگاهانه برای زندگی تلقی کرد، بلکه فرد در بسیاری از موارد در تلاش است از یک درد روانی غیرقابل تحمل رهایی پیدا کند.

یعقوبی تأکید کرد: رسانه نباید صرفاً به نحوه وقوع یا جزئیات مرگ ناشی از خودکشی بپردازد، بلکه باید هر خبر را به فرصتی برای آموزش، افزایش سواد سلامت روان و معرفی مسیرهای کمک گرفتن تبدیل کند.

وی افزود: در پایان اخبار مرتبط با خودکشی می‌توان شماره‌های امدادی و حمایتی را معرفی کرد تا فردی که خود یا یکی از اطرافیانش با افکار خودکشی مواجه است، بداند از کجا می‌تواند کمک بگیرد.

یعقوبی با اشاره به شعار روز جهانی پیشگیری از خودکشی در سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶، «روایت درباره خودکشی را تغییر دهیم و گفت‌وگو را آغاز کنیم»، گفت: جامعه باید به سمتی حرکت کند که افراد بتوانند بدون ترس از قضاوت، شرم یا سرزنش درباره دردهای روانی خود صحبت کنند.

وی افزود: همان‌طور که کمک‌های اولیه و احیای قلبی ریوی فقط وظیفه پزشکان و پرستاران نیست، در حوزه پیشگیری از خودکشی نیز مردم می‌توانند آموزش ببینند و در شناسایی و کمک به افراد در معرض خطر نقش داشته باشند.

یعقوبی بر ضرورت مشارکت همه دستگاه‌ها در پیشگیری از خودکشی تأکید کرد و گفت: این موضوع فقط مسئولیت وزارت بهداشت نیست و دستگاه‌های مختلف باید با توجه به عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سایر عوامل مؤثر، مسئولیت خود را در این زمینه بپذیرند.

وی با اشاره به نحوه برخورد رسانه‌ها با خانواده فردی که بر اثر خودکشی جان خود را از دست داده است، گفت: نباید بلافاصله پس از وقوع حادثه به سراغ خانواده رفت و از آنان مصاحبه گرفت؛ زیرا خانواده در روزهای نخست در شرایط بسیار دشواری قرار دارد و ممکن است سخنانی مطرح شود که بعدها به دراماتیزه شدن موضوع و ایجاد پیامدهای منفی منجر شود.

یعقوبی تأکید کرد: در اخبار مربوط به خودکشی نباید جزئیات مرگ محور اصلی خبر باشد؛ بلکه هدف باید این باشد که خبر بهانه‌ای برای آموزش مردم، افزایش سواد سلامت روان و ارتقای سواد پیشگیری از خودکشی باشد.

ایجاد وقفه در دسترسی به روش‌های آسیب‌رسان، فرصت نجات را افزایش می‌دهد

همچنین در این نشست خبری سیدوحید شریعت، رئیس انجمن علمی روانپزشکان ایران، با تأکید بر اینکه خودکشی برخلاف تصور عمومی الزاماً نتیجه یک تصمیم طولانی و حساب‌شده نیست، گفت: بسیاری تصور می‌کنند فرد پس از ساعت‌ها یا روزها بررسی تمام جوانب زندگی به این تصمیم می‌رسد، در حالی که در بسیاری از موارد، خودکشی می‌تواند یک فکر گذرا باشد که در اثر افزایش استرس‌ها شکل می‌گیرد و با گذشت زمان یا دریافت حمایت، شدت آن کاهش پیدا می‌کند.

وی افزود: بسیاری از افرادی که اقدام به خودکشی می‌کنند و نجات پیدا می‌کنند، پس از گذشت چند روز دیگر آن فکر اولیه را با شدت قبل تجربه نمی‌کنند. همین موضوع نشان می‌دهد ایجاد وقفه میان شکل‌گیری فکر و دسترسی به روش‌های آسیب‌رسان می‌تواند فرصت مهمی برای عبور فرد از بحران ایجاد کند.

شریعت تأکید کرد که کنترل دسترسی به روش‌های خودکشی از همین منظر اهمیت دارد؛ زیرا هر اندازه فرصت بیشتری برای کاهش شدت بحران و دریافت کمک ایجاد شود، احتمال عبور فرد از وضعیت حاد نیز افزایش پیدا می‌کند.

وی ارتقای سواد سلامت روان و کاهش انگ بیماری‌های روانی را از محورهای اساسی پیشگیری دانست و اظهار کرد: جامعه باید بپذیرد که اختلالات و بیماری‌های روانپزشکی نیز مانند بیماری‌های جسمی نیازمند ارزیابی و مداخله تخصصی هستند.

وی در خاتمه با انتقاد از برچسب‌های اجتماعی درباره مراجعه به روانشناس و روانپزشک گفت: فرهنگ عمومی هنوز گاهی مراجعه به متخصصان سلامت روان را با واژه‌ها و برچسب‌های منفی همراه می‌کند و همین مسئله می‌تواند مانعی جدی برای مراجعه به‌موقع افراد باشد.