وجود مصاحف (قرآن) در گنجینه آستان قدس رضوی میراث ارزشمند و بینظیری است که در میان آنها نسخههای خطی قرآن کریم مربوط به دورههای مختلف از جمله مصاحف منسوب به خط اهل بیت عصمت و طهارت(ع) نگهداری میشود. در واقع آستان قدس رضوی به عنوان یکی از مهمترین نهادهای مذهبی جهان اسلام و بلکه در سطح دنیا، دارای آثار باارزشی از نسخههای خطی قرآنی از سدههای اولیه اسلام تا دوران اخیر است که برخی از این نسخهها، به دلیل داشتن جنبههای بصری، تزئینی و... از ارزش هنری زیادی برخوردارند. بهانه پرداختن به این موضوع، انتشار کتابی با عنوان «منتخب قرآنهای منتسب بهخط ائمه اطهار(ع) در کتابخانه آستان قدس رضوی» تألیف وحید توسلی است که چندی پیش چاپ نخست آن در شمارگان ۱۰۰ نسخه در قطع رحلی و در ۱۸۲صفحه، از سوی سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در سال جاری راهی بازار نشر کتاب شد. به همین مناسبت در این گزارش به معرفی مختصر این کتاب میپردازیم.
وجود بیش از ۱۰۳هزار مُجلّد از نسخههای خطی در گنجینه رضوی
رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در مقدمه این کتاب و در متنی با عنوان سخن ناشر، اظهار کرده است: از آن هنگام که وجود مقدس حضرت ثامنالحجج، امام علی بن موسی الرضا(ع) در سرزمین خراسان آرام گرفت و بارگاه منورش زیارتگاه عاشقان اهل بیت عصمت و طهارت(ع) شد، حرم مطهر این امام همام به تجلیگاه عشق و ارادت اقشار مختلف به ویژه علما، دانشمندان، فرهیختگان، هنرمندان، ادیبان و واقفان آراسته گردید.
حجتالاسلام والمسلمین سیدجلال حسینی ادامه میدهد: از این رو، گنجینهای در خور شایسته از مفاخر علم و هنر و ادب در قالب نسخههای خطی، اسناد و اشیای موزهای، همچنین معماری و آرایههای مرتبط با آن در این مجموعه عظیم فراهم آمد، تا آنجا که امروز شمار نسخههای خطی گنجینه رضوی به بیش از ۱۰۳هزار مُجلّد و تعداد نسخههای چاپ سنگی و سربی آن به بیش از ۷۶هزار نسخه رسیده و همین امر مجموعه کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی را به مرجعی علمی، فرهنگی و هنری در سطح بینالمللی تبدیل کرده است.
بخشی از تاریخ هزار ساله کتابخانه آستان قدس رضوی
وی در بخش دیگری از اظهارت خود خاطرنشان میکند: در این راستا، این سازمان برای انتشار و بازنشر هر چه بیشتر نسخههای نفیس گنجینه [رضوی]، اقدام به آمادهسازی و معرفی این آثار کرده و قرآنهای منسوب به اهل بیت(ع)، افزون بر تقدس، از کهنترین و نفیسترین آثار گنجینه خطی رضوی به شمار میرود.
این مقام مسئول با اشاره به اینکه در اثر پیش روی [یعنی کتاب حاضر]، به معرفی این مصاحف شریف با رویکردی علمی و مبتنی بر شواهد متقن تاریخی و نسخهشناسی پرداخته شده، ادامه میدهد: این آثار [مصاحف منتسب به خط اهل بیت(ع)] نه تنها شرافت انتسابشان به نام نامی اهل بیت(ع) گره خورده است، بلکه در ساحت پژوهش نیز حامل دادههایی گرانبها بوده و از ویژگیهای رسمالخط، شیوه کتابت و هنرهای کتابآرایی گرفته تا یادداشتهای وقفی، تملکی و حاشیه نگاشتها بخشی از تاریخ هزار ساله کتابخانه آستان قدس رضوی را به نمایش میگذارند.
گنجینهای با ۲۲هزار مجلد قرآن خطی در آستان قدس رضوی
وحید توسلی، نویسنده این کتاب هم در پیشگفتار این اثر، اظهار کرده است: در میان آثار برجستهای که بر گستره نفوذ مصاحف منسوب در سرزمینهای گوناگون اسلامی دلالت دارند، بیتردید گنجینه قرآنی آستان قدس رضوی با قدمت افزون بر هزار سال در زمره برجستهترین مراکز نگهداری این آثار جای میگیرد.
وی ادامه میدهد: این گنجینه که امروزه بیش از ۲۲هزار مجلد قرآن خطی را در خود جای داده، از دیرباز مأمن نگهداری نفیسترین مصاحف جهان اسلام بوده و سنت پیوسته وقف و اهدای مصاحف به آستان قدس رضوی، از سدههای میانی تا دوران معاصر، جایگاه آن را نه تنها به مرکزی برای صیانت و نگهداری این آثار بدل ساخته، بلکه آن را به یکی از درخشانترین کانونهای هویت فرهنگی و مذهبی شیعه در سراسر جهان اسلام، ارتقا داده است.
چرا از واژه «منسوب» استفاده شده است؟
نویسنده این کتاب همچنین درباره استفاده از واژه «منسوب» در معرفی برخی از مصاحف منتسب به خط حضرات ائمه اطهار(ع) در متن این اثر بیان میکند: بخشی از این ذخایر گرانسنگ [موجود در گنجینه آستان قدس رضوی]، شامل مصاحف شریف منسوب به ائمه اطهار(ع) است. آثاری که در حافظه فرهنگی مسلمانان، به ویژه پیروان اهل بیت(ع)، جایگاهی بس والا یافتهاند.
وی تصریح میکند: نسبت دادن این مصاحف به خاندان پیامبر اکرم(ص)، نه تنها از سر ارادت، بلکه بر پایه شواهد تاریخی، نسخهشناسی و وقفی صورت گرفته و ازاینرو، در پژوهش حاضر، کاربرد واژه «منسوب» با رویکردی علمی و بر اساس اصل احتیاط در داوری به کار رفته است. این تعبیر نه به معنای کتابت مستقیم به دست ائمه اطهار(ع)، بلکه ناظر بر مجموعهای از شواهد نسخهشناسی، تاریخی، روایی و وقفی است که بر پیوند این آثار با خاندان عصمت و طهارت(ع) دلالت دارد.
شناسایی ۳۱ جلد و چاپ هشت مجلد از قرآنهای منسوب به خط ائمه اطهار(ع)
توسلی در بخش دیگری از متن پیشگفتار این کتاب، این گونه بیان کرده است: در میان گنجینه قرآنی کتابخانه آستان قدس رضوی، حدود ۱۲۰مصحف روی پوست و به شیوه بیاضی (سفینه) صحافی شدهاند که با خط کوفی کهن، در قرون نخستین اسلامی کتابت شده و از میان این مصاحف، ۳۱ مجلد شناسایی شده که دارای یادداشت انتساب یا اوراقی مربوط به مصاحف منسوب به ائمه اطهار(ع) بودهاند.
وی یادآور میشود: تاکنون از میان قرآنهای منسوب به ائمه طاهرین(ع)، هشت مجلد به شکل مصور همراه با تطبیق متن با قرائت رسمی به چاپ رسیده که این آثار عبارتاند از: «مصحف مشهد رضوی» که در دو مجلد به شمارههای ۱۸ و ۴۱۱۶ در کتابخانه ثبت شده و از سوی مؤسسه «آل البیت(ع) لاحیاء التراث» منتشر شده است. افزون بر این، مصحفی به شماره ثبتی یک در کتابخانه توسط «مرکز طبع و نشر قرآن جمهوری اسلامی ایران» و مجلدات قرآن به شمارههای ثبتی ۴، ۳۳۸۲ و ۱۴ توسط «کتابخانه مرتضوی کراچی پاکستان» و نیز مصحفی که در کتابخانه به شمارههای ۱۵۸۶ و ۱/۱۵۸۶ ثبت شده که توسط سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد استان قدس رضوی چاپ شدهاند.
گفتنی است، در این کتاب علاوه بر قسمتهای مقدمه (سخن ناشر) و پیشگفتار، مطالبی در سه فصل شامل: «مصاحف منسوب به ائمه اطهار(ع) در گنجینههای جهانی»، «قرآنهای منتسب بهخط ائمه اطهار(ع) در کتابخانه آستان قدس رضوی» و «معرفی مصاحف منسوب به ائمه اطهار(ع) در کتابخانه آستان قدس رضوی» و همچنین مواردی مربوط به کتابنامه و نمایهها (در زمینه اشخاص، اصطلاحات و اماکن) به چاپ رسیده است.
همچنین در این کتاب، تصاویر برخی از قرآنها (مصاحف) منتسب به خط مبارک حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع)، امام حسن مجتبی(ع)، امام حسین(ع)، امام رضا(ع) و... مربوط به قرنهای اول، دوم و سوم هجری قمری همراه با مشخصاتی از جمله تاریخ کتابت، محل کتابت، نام واقف، تاریخ وقف، خط کتابت، وضعیت مصحف، جنس اوراق، تعداد اوراق، نوع جلد، تعداد سطر و... چاپ و منتشر شده است.
نظر شما