در روزهایی که آسمان کلانشهرها خاکستری و نفسکشیدن دشوار شده،آمارهای رسمی ازجان باختن دهها هزار نفربراثرآلودگی هوا خبرمیدهند؛پدیدهای که سلامت کودکان و گروههای آسیب پذیر را بیش از دیگران تهدید میکند و هزینههای سنگینی برنظام سلامت تحمیل کرده است.
محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، اخیراً در مراسمی با صراحت اعلام کرد: «آلودگی هوا یکی از مسائل حیاتی سلامت است که سالانه جان حدود ۵۰ هزار نفر را در کشور و ۷۰۰ هزار کودک را در جهان میگیرد.» این آمار تکاندهنده، ضرورت بررسی عمیق این پدیده را بیش از پیش آشکار میسازد.
آلودگی هوا؛ قاتل خاموش سلامت عمومی
آلودگی هوا دیگرصرفاً یک مشکل زیست محیطی نیست؛ بلکه به مسئله ای حیاتی در حوزه سلامت تبدیل شده که نظام بهداشت و درمان کشور را تحت فشار قرار داده است؛ ظفرقندی تأکید کرده که مسئولیت نظام سلامت فراتر از درمان صرف است و باید شامل پیشگیری، آموزش و آمادگی برای مواجهه با چالشهای محیطی باشد؛ وی توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، به ویژه انرژی خورشیدی را با توجه به حدود ۳۰۰ روز آفتابی کشور، راهکاری عملی برای کاهش آلودگی و مدیریت ناترازی انرژی دانسته است.
علیرضا رئیسی، معاون بهداشت وزیر بهداشت نیز بارها براین نکته تأکید کرده که سلامت تنها برعهده وزارت بهداشت نیست. او گفته است جادهها، خودروها و آلودگی هوا تأثیر مستقیم برسلامت مردم دارند و وزارت بهداشت تنها ۲۰ تا ۲۵ درصد از مؤلفههای سلامت را در اختیار دارد؛ رئیسی در نشستهای مختلف اعلام کرده که سالانه حدود ۵۰ تا ۵۹ هزار مرگ درکشور منتسب به آلودگی هواست و این رقم بار سنگینی بر بیمارستانها تحمیل میکند.
آمار مرگ ومیر؛ از ۵۰ هزار ایرانی تا ۷۰۰ هزار کودک جهان
آمارهای رسمی تصویر نگران کنندهای ارائه میدهند؛ براساس برآوردهای وزارت بهداشت، در سال ۱۴۰۳ حدود ۵۸ هزار و ۹۷۵ مورد مرگ درکشور منتسب به مواجهه با ذرات معلق کمتر از ۲.۵ میکرون (PM۲.۵) بوده که معادل حدود ۱۶۱ مرگ در روز یا نزدیک به ۷ مرگ در هر ساعت است.
رئیسی دریکی از نشستهای کارگروه ملی آلودگی هوا تصریح کرده بود:«سالی ۵۹ هزار مرگ منتسب به آلودگی هوا عدد کمی نیست. در تهران حدود ۸۸۰۰ تا ۹۰۰۰ فوت منتسب به آلودگی عدد کمی نیست و این فقط عدد مرگ ومیر است.»
خسارت اقتصادی این پدیده نیز چشمگیر است؛معاون بهداشت وزارت بهداشت زیان اقتصادی ناشی از مرگهای منتسب به آلودگی هوا را بین ۱۷ تا ۱۸ میلیارد دلار در سال برآورد کرده است؛ازنظر ترکیب علل مرگ، بخش قابل توجهی مربوط به بیماریهای ایسکمیک قلبی، سرطان ریه، انسداد مزمن ریوی،سکته مغزی و عفونتهای دستگاه تنفسی تحتانی است.
درسطح جهانی نیز وضعیت وخیم است؛گزارشهای سازمانهایی مانند یونیسف و مؤسسه اثرات سلامت نشان میدهد که در سال ۲۰۲۱ بیش از ۷۰۰ هزار کودک زیر پنج سال براثرآلودگی هوا جان خود را از دست دادهاند. این رقم آلودگی هوا را به دومین عامل خطر مرگ در این گروه سنی پس از سوء تغذیه تبدیل کرده است؛ظفرقندی نیز درسخنان اخیر خود به همین آمار جهانی اشاره کرده است.
عوامل مؤثر برآلودگی هوا درکلانشهرها
منابع آلودگی هوا درایران متنوع و چند بعدی است؛ناوگان فرسوده خودروها، موتورسیکلتها و کامیونها یکی از مهم ترین عوامل بهشمار میرود. محمدجعفر قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهور، در پایان پانزدهمین جلسه کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا اعلام کرد که خودروهای فرسوده، موتورسیکلتهای فرسوده و کامیونهای فرسوده از عوامل مهم آلودگی هوا هستند و دولت در تلاش است با اجرای طرحهای مختلف میزان آلودگی را کاهش دهد. وی بر اولویت نوسازی و برقی سازی ناوگان در تهران، مشهد و اصفهان تأکید کرده است.
صنایع، نیروگاهها و استفاده از سوختهای آلاینده نیز نقش پررنگی دارند. شینا انصاری، معاون رئیسجمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با اشاره به اقدامات انجام شده گفته است طی دوسال گذشته حدود ۶۵۰ هزار خودروی فرسوده اسقاط شده و برای نخستین بار حدود ۴۲۰ میلیون لیتر مازوت کم گوگرد دراختیار نیروگاهها قرار گرفته است؛استفاده از این سوخت در نیروگاه شازند باعث کاهش چشمگیر روزهای آلوده ناشی از دیاکسید گوگرد در اراک شده است. انصاری همچنین بر ضرورت بهره گیری از ظرفیت دانشگاهها و دانش تخصصی برای مدیریت علمی آلودگی هوا تأکید کرده است.
عوامل اقلیمی مانند وارونگی هوا در فصل سرد و پدیده گرد و غبار نیز وضعیت را تشدید میکنند؛ درعین حال، کارشناسان معتقدند بخش قابل توجهی از مشکل ناشی از ضعف در اجرای کامل قانون هوای پاک است.
تأثیرات بهداشتی و اقتصادی بر گروههای آسیبپذیر
کودکان، سالمندان و بیماران قلبی و تنفسی بیش از دیگران درمعرض خطر قرار دارند؛ ذرات معلق ریز میتوانند به عمق ریهها نفوذ کرده و وارد جریان خون شوند و زمینه ساز بیماریهای مزمن شوند. رئیسی هشدار داده که وقتی آلودگی زیاد باشد، میزان انتقال و انتشار بیماریهای تنفسی مانند آنفلوآنزا حداقل ۱۰ برابر میشود و کلاسهای شلوغ مدارس میتوانند به کانون شیوع تبدیل شوند.
از منظر اقتصادی، علاوه بر هزینه های مستقیم درمان، کاهش بهره وری نیروی کار، افزایش مراجعات بیمارستانی و فشار بر نظام سلامت از پیامدهای قابل توجه است. ظفرقندی بارها تأکید کرده که بسیاری از مشکلات ساختاری حوزه سلامت ریشه درعوامل اجتماعی و اقتصادی خارج از اختیارات وزارت بهداشت دارد و بدون همکاری بین بخشی، حل این بحران ممکن نیست.
راهکارهای پیشنهادی مسئولان و کارشناسان
مسئولان و کارشناسان بر مجموعه ای از اقدامات کوتاه مدت و بلند مدت توافق دارند؛توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، به ویژه انرژی خورشیدی در بیمارستانها و ساختمانهای عمومی، یکی از اولویتهایی است که ظفرقندی برآن تأکید کرده است. قائمپناه نیز حرکت به سمت خودروهای برقی و هیبریدی و جایگزینی ناوگان فرسوده را ضروری دانسته و اعلام کرده که تسهیلاتی برای خودروهای پرمصرف در نظر گرفته خواهد شد تا با مدلهای کمآلاینده جایگزین شوند.
انصاری بر نوسازی کامیونها و کشندههای بالای ۵۰ سال، برقی سازی ناوگان سکوهای اینترنتی واسقاط موتورسیکلتهای فرسوده تأکید کرده است. رئیسی معاون وزیر بهداشت نیز قانون هوای پاک را از نظر محتوایی کامل میداند،اما مشکل اصلی را در اجرای آن میبیند و خواستار حکمرانی علمی و هماهنگی بینبخشی شده است.
کارشناسان حوزه سلامت محیط نیز اصلاح سوخت، بهینه سازی زیرساختها، اورهال منظم نیروگاهها و توسعه حمل ونقل عمومی را از مسیرهای اصلی کاهش آلودگی معرفی میکنند. محسن فرهادی، رئیس مرکز سلامت محیط و کار وزارت بهداشت، تأکید کرده که راهکارها پیچیده نیست و جهان مسیر اصلاح سوخت، بهبود زیرساختها و حرکت به سمت انرژیهای نوین و تجدیدپذیر را طی کرده است.
در نهایت، آلودگی هوا چالشی فرابخشی است که حل آن نیازمند عزم جدی دولت، همکاری دستگاههای اجرایی، مشارکت دانشگاهها و مطالبه گری مردم است؛ آمارهای اعلام شده توسط وزیر بهداشت و معاونان او نشان میدهد که هر روز تأخیر در اقدام عملی، به معنای از دست رفتن جانهای بیشتر است. توسعه انرژیهای پاک، نوسازی ناوگان فرسوده و اجرای دقیق قانون هوای پاک میتواند مسیر کاهش این مرگ ومیرهای قابل پیشگیری را هموار کند. سلامت مردم خط قرمز است و هوای پاک، پیششرط اساسی برای تحقق آن محسوب میشود.
نظر شما