نبرد دیگر فقط بر سر هرمز نیست. آمریکا میگوید عبور نفت و کشتیها از تنگه را افزایش داده، ایران بخشی از تجارت خود را به مسیرهای زمینی منتقل کرده و در دریای سرخ نیز عربستان و انصارالله برای کنترل شرایط کشتیرانی درگیرند. جنگ وارد مرحلهای شده که دوام هر طرف، بیش از گذشته به توان ساختن و حفظ مسیرهای جایگزین وابسته است. با وجود مشاهده نشدن یک حمله بزرگ مستقیم میان ایران و آمریکا، اما نقشه جنگ آرامتر نشده است. در جنوب، نبردهای یمن ادامه دارد و هشدارهای هوایی بار دیگر تا ریاض رسیده است؛ در هرمز، آمریکا از افزایش عبور کشتیها سخن میگوید و در خشکی، ایران تلاش میکند بخشی از فشاری را که محاصره دریایی ایجاد کرده از طریق ترکیه، آسیای مرکزی، قفقاز و دریای خزر دور بزند.این مجموعه تحولات یک نکته را برجسته میکند؛ پس از نزدیک به هفت ماه، جنگ به آزمون انعطافپذیری شبکههای دو طرف تبدیل شده است.
هرمز باز شده یا مدیریت میشود؟
سنتکام روز شنبه اعلام کرد حجم نفت خام، کالا و الانجی عبوری از هرمز در دو هفته گذشته به بالاترین سطح ۶ ماه اخیر رسیده است. فرمانده سنتکام مدعی شده نیروهای آمریکایی طی دو ماه در حفاظت از بیش از ۲هزار کشتی تجاری و انتقال بیش از یکمیلیارد بشکه نفت مشارکت داشتهاند. این ادعای رسمی آمریکاست و داده مستقلی که همه ارقام آن را تأیید کند، منتشر نشده و بخشی از آن برای تزریق آرامش به بازار انرژی است. اما اصل افزایش نسبی رفتوآمد نسبت به هفتههای بحرانی گذشته قابل مشاهده است.با این حال، تصویر هنوز با شرایط پیش از جنگ فاصله دارد. دادههای کپلر که رویترز در ۱۸ سپتامبر منتشر کرده نشان میدهد تنها چهار کشتی کالایی در روز پنجشنبه از هرمز عبور کردند؛ بسیار پایینتر از متوسط ۱۰روزه ۱۶ کشتی. بخشی از کشتیها نیز سامانههای رهگیری خود را خاموش میکنند و همین، اندازهگیری دقیق ترافیک را دشوار کرده است.بنابراین رقابت امروز دیگر بر سر «باز یا بسته بودن» هرمز نیست؛ آمریکا میخواهد نشان دهد قادر است با اسکورت نظامی، مسیر را باز نگه دارد؛ ایران در مقابل از مسیرهای مورد توافق با عمان و ترتیبات منطقهای سخن میگوید و تأکید دارد امنیت خلیجفارس باید میان کشورهای خود منطقه تنظیم شود.
محاصرهای که ایران را به خشکی برد
اما شاید مهمترین تحول کمتر دیدهشده بیرون از دریا رخ داده باشد. فایننشال تایمز در گزارش ۱۸ سپتامبر نوشته ایران برای کاهش اثر محاصره آمریکا، بخش بیشتری از تجارت خود را به مرزهای زمینی منتقل کرده است. تردد بار در مرز ایران و ترکیه بهشدت افزایش یافته و بنا بر دادههای این گزارش، واردات زمینی از گذرگاه گوربولاک در مقاطعی حدود ۲۵۰درصد رشد کرده است. تجارت دوجانبه ایران و ترکیه نیز افزایش یافته است.این همان مزیتی است که جغرافیای ایران ایجاد میکند. کشوری با هفت همسایه زمینی را نمیتوان دقیقاً مانند یک اقتصاد جزیرهای محاصره کرد. البته مسئله دیگر شکستن یک محاصره ثابت نیست؛ محاصره و دورزدن آن دائماً در حال جابهجاییاند.
همان مسئله در دریای سرخ
در غرب منطقه نیز منطق مشابهی شکل گرفته است. پیشروی انصارالله در ساحل یمن موقعیت این گروه در اطراف بابالمندب را تقویت کرده، اما دادههای تازه نشان میدهد کشتیرانی بینالمللی کاملاً متوقف نشده است. شرکت Windward گزارش کرده تردد روزانه ابتدا از حدود ۳۵ به ۲۵ عبور کاهش یافت، اما بعد تا ۴۵ عبور نیز برگشت. تحلیلگر ACLED به الجزیره گفته تمرکز فعلی انصارالله عمدتاً روی کشتیهای مرتبط با عربستان است.
در مقابل، عربستان یک ائتلاف دریایی ۱۴ کشوری را برای حفاظت از دریای سرخ، خلیج عدن و بابالمندب به مرحله «توان عملیاتی اولیه» رسانده، ولی هنوز به نتیجه نرسیده است. تحلیل تازه CSIS در ۱۸ سپتامبر میگوید با حملات به خط لوله شرق–غرب عربستان و فشار بر بابالمندب، حاشیه امنی که بازار انرژی در ماههای نخست جنگ ساخته بود، در حال کاهش است. از نگاه این مرکز، بحران ممکن است کشورهای خلیجفارس را به سمت ترتیبات امنیتی منطقهای تازهای سوق دهد که وابستگی کمتری به ساختار قبلی داشته باشد.چتمهاوس نیز در تحلیل ۱۴ سپتامبر به نتیجه مشابهی رسیده است و میگوید جنگ میتواند توازن خلیجفارس را تغییر دهد و دولتهای عربی را وادار کند درباره میزان اتکا به آمریکا و نحوه تنظیم رابطه با ایران دوباره محاسبه کنند.
دوام، بدون هزینه نیست
این شرایط برای ایران یک مزیت و یک محدودیت همزمان دارد. از یک سو، پس از ۲۰۴ روز، آمریکا نتوانسته تجارت خارجی ایران را متوقف کند و تهران همچنان برای دریا، خشکی و شرق مسیر جایگزین پیدا میکند.
همزمان هزینه مستقیم جنگ برای آمریکا نیز بالا رفته است؛ برآورد ارائهشده از سوی سنتکام به کنگره، هزینه جنگ تا ۳ سپتامبر را ۴۳.۶میلیارد دلار اعلام کرده که بیش از ۲۸ میلیارد دلار آن مربوط به مهمات بوده است.از سوی دیگر، سازگاری به معنای بیهزینهبودن نیست. وزارت کشور ایران نیز افزایش قیمتها را مایه نگرانی مردم دانسته و گفته بازسازی دهها هزار واحد مسکونی و زیرساخت آسیبدیده به یکی از اولویتها تبدیل شده است. همزمان ایران میگوید تلاشهای دیپلماتیک برای بازگشت به تفاهم اسلامآباد همچنان ادامه دارد.در این مرحله، شاید یکی از معیارهای مهم قدرت در جنگ، دیگر تعداد موشکها یا کشتیهای هدفگرفتهشده نباشد؛ سؤال این است کدام طرف میتواند فشار را تحمل کند، مسیرهای جایگزین بسازد و هزینه ادامه جنگ را برای طرف مقابل سریعتر از هزینهای که خودش میپردازد افزایش دهد. جنگ ایران و آمریکا بیش از گذشته به همین رقابت تبدیل شده است؛ یعنی نبرد بر سر اینکه کدام مسیر باز بماند، کدام مسیر بسته شود و چه کسی هزینه بیشتری برای باز نگهداشتن راههایش بپردازد.
نظر شما