حجت‌الاسلام والمسلمین احمدی اراکی در یادداشتی به مناسبت وفات حضرت فاطمه معصومه(س) آورده است: تحلیلِ تاریخیِ هجرتِ حضرت فاطمه معصومه (س) به قم، اگر در چارچوب «سفرِ شخصی» یا «گریزِ امنیتی» محصور شود، بخش بزرگی از حقیقتِ آن مغفول می‌ماند. با واکاویِ اسنادِ تاریخی و فقهی، درمی‌یابیم که این هجرت، یک «طراحیِ کلانِ استراتژیک» در دکترینِ سیاسیِ اهل‌بیت (ع) برایِ حفظِ موجودیتِ مکتب بوده است. این نوشتار بر این مدعاست که قم، در آن عصر، نه یک انتخابِ تصادفی، بلکه یک «عمقِ استراتژیک» (Strategic Depth) برای صیانت از مرجعیت علمی و فقاهتِ شیعی در برابر بحران‌های سامرا بود.

۱. گزینشِ راهبردی؛ قم به مثابهِ «پایگاهِ پیش‌دستانه»

انتخابِ قم به عنوان مقصدِ هجرت، واجدِ ویژگی‌های یک «تصمیمِ آگاهانه و آینده‌نگر» بود. قم در آن مقطعِ زمانی، شهرتِ خود را وام‌دارِ «روحیه‌یِ ستم‌ستیزی» و «پایگاهِ عاشقانِ اهل‌بیت (ع)» بود. چنان‌که منابعِ تاریخی تصریح می‌کنند، مبارزات قمی‌ها با دستگاه جبار خلافتِ عباسی «شهره آفاقِ اسلام» بوده است (فقه و فقهای امامیه در گذر زمان، ج ۱، ص ۴۹).

این هجرت، «اقدامی در خلأ» نبود؛ بلکه حضرت معصومه (س) به واسطه‌یِ مراوداتِ پیشین (پاسخ به پرسش‌هایِ شرعیِ اهالیِ قم)، از ظرفیتِ این شهر برای «پایگاه‌سازی» آگاهیِ کامل داشتند. ایشان با درکِ فضایِ بسته‌یِ سیاسی، قم را به مثابه «زمینه‌ای آماده» برگزیدند تا محورِ مقاومتِ علمی-سیاسیِ شیعه را در منطقه‌ای امن تثبیت کنند (فقه و فقهای امامیه در گذر زمان، ج ۱، ص ۴۹).

۲. تحول ماهوی؛ قم از «شهر شیعی» به «مرکز ثقل فقاهت»

ورود و مرقد شریف حضرت معصومه (س)، قم را دچارِ یک «تحولِ سیستمی» کرد. اگر پیش از آن، قم یک شهرِ مذهبی بود، پس از آن به «پایگاه فقاهت نظام‌یافته» تبدیل شد.

شمع هدایت علمی: مرقد ایشان به نقطه‌یِ ثقلی تبدیل شد که «علما را مجذوبِ خود می‌کرد» و در سایه‌یِ این زیارت، یک «پایگاه علمی منسجم» برایِ اشاعه‌یِ فرهنگِ جعفری شکل گرفت (شناختنامه قم، ج ۳، ص ۷۵).

تثبیتِ مرجعیت: تأثیرِ این حضور به قدری بود که حتی در دوره‌یِ غیبتِ صغری، مرجعیتِ قم به رسمیت شناخته می‌شد؛ تا جایی که «حسین بن روح» (از نواب اربعه)، تأیید محتوایِ کتبِ فقهی را به نظر مساعد «علمای قم» مشروط می‌کرد (تاریخ الحوزات العلمیه…، ج ۶، ص ۷). این نشان‌دهنده‌یِ آن است که قم، از یک شهر پیرامونی، به «مرجعِ استانداردسازیِ فقهی» در کل دنیای اسلامِ شیعی بدل شده بود.

۳. دکترینِ «مرکزِ ثانی»؛ واکاویِ فقهی-سیاسیِ پایگاه‌سازی

مهم‌ترین بخشِ این تحلیل، تطبیقِ هجرت با الگویِ «پایگاه‌سازی» در فقه سیاسی است. امامانِ معصوم (ع)، به‌ویژه در عصرِ «ائمه‌یِ ثلاثه اخیر» (جواد، هادی و عسکری)، با درکِ فشارِ اطلاعاتیِ سامرا، سیاستِ «تمرکززداییِ قدرت» را پیش گرفتند.

دفاعِ غیرمتمرکز: امام رضا (ع) با هدایتِ خواهرِ بزرگوارشان به قم و تأکید بر اقامتِ دانشمندانی چون «زکریا بن آدم»، در پیِ ایجادِ «پایگاهی جاودان و عظیم» برایِ تشیع بودند (شناختنامه قم، ج ۳، ص ۱۲).

پایداری سیستمی: این یک قاعده‌یِ استخراج‌شده از سیره است: «هرگاه مرکزیتِ قدرت (سامرا) دچارِ ناامنیِ سیستماتیک شود، نهادِ دین باید با کوچِ نخبگان و ایجادِ حوزه در نقطه‌ای امن، تجربه‌هایِ علمی و آموزشی را صیانت کند» (کلک و کتاب، ج ۲، ص ۲۸۶).

دژِ تسخیرناپذیر: قم در این مدلِ راهبردی، نقشی فراتر از یک شهر را ایفا می‌کرد؛ این شهر «پایگاه علویان» و «دژِ تسخیرناپذیر» در برابرِ ستمگران بود که با اتصال به شاگردانِ مستقیمِ ائمه، به «معدنِ علم و فضل» تبدیل شد و بنا به فرموده‌یِ امام صادق (ع)، به عنوانِ «قائم‌مقامِ حجت» در افاضه‌یِ علم به آفاق عمل می‌کرد (سیر حوزه‌های علمی شیعه، ج ۱، ص ۴۲).

نتیجه‌گیری

هجرتِ حضرت معصومه (س) به قم، یک «مهندسیِ معکوس» در برابرِ سیاستِ «انزوایِ امامان» توسطِ عباسیان بود. در حالی که خلفا به دنبالِ «حصرِ فیزیکی و علمیِ» ائمه در سامرا بودند، دکترینِ «پایگاه‌سازیِ استراتژیک» موجب شد که مرکزِ ثقلِ فقاهت از تیررسِ دستگاهِ امنیتیِ خلافت خارج شده و در بستری به نامِ قم، «حوزه‌یِ علمیه‌یِ به معنایِ حقیقی» (عهدِ قمیین) شکل بگیرد. این میراث، نه تنها ضامنِ بقایِ فقاهت در دورانِ خفقان بود، بلکه زیربنایِ اصلیِ تداومِ نهادِ روحانیتِ شیعه تا به امروز محسوب می‌شود.