حجتالاسلام والمسلمین عبدالرحمن نجفی عمران، استاد مدعو مجتمع عالی قرآن و حدیث، اول مهرماه در کرسی «بررسی شبهات روایات فرزندآوری» به تبیین و تحلیل مهمترین شبهات مطرحشده در این زمینه پرداخت.
نجفی عمران در این نشست اشاره کرد که پیش از این مقالهای درباره فضیلت فرزندآوری از منظر قرآن ارائه داده و سپس به پیشنهاد کارشناسان، احادیث مرتبط با این موضوع را نیز در مقالهای مجزا تدوین نموده است. وی با تأکید بر اینکه قرآن و روایات سفارشات فراوانی درباره فرزندآوری و تعدد فرزند دارند و در روایتی آمده است که پیامبر(ص) در روز قیامت به کثرت امت خود (حتی فرزندان سقط شده) به دیگر امتها مباهات میکند، به بررسی تضادهای ظاهری برخی روایات پرداخت.
این پژوهشگر قرآنی در پاسخ به شبههای مبنی بر مذمت «تکاثر» در سوره تکاثر، تصریح کرد: مراد از این آیه، مذمتِ فرزندآوری نیست، بلکه هشدار میدهد که انسان نباید مال و فرزند زیاد را عامل فخرفروشی و غرور قرار دهد. وی افزود: اصل موضوع، کیفیت است؛ لذا تربیت فرزند شایسته «کوثر» و فرزند بد «تکاثر» است.
نجفی عمران در مورد آیات و روایاتی که فرزندان را «فتنه» نامیدهاند، توضیح داد که واژه فتنه در زبان عربی به معنای «امتحان» است و امتحان ابزاری برای بروز استعدادهای انسانی و امری پسندیده است. وی همچنین در پاسخ به این پرسش که چرا در برخی روایات برای دشمنان کثرت فرزند طلب شده، خاطرنشان کرد که برخی از این روایات مرفوعه (فاقد سند صحیح) هستند؛ ضمن اینکه ائمه(ع) و شاگردانشان فرزندان زیادی داشتند و طلب کثرت فرزند برای دشمنان، به معنای بدیِ این امر نیست.
وی در ادامه به بررسی روایاتی پرداخت که کثرت فرزند را مانع رفاه میدانند و بیان کرد: واژه «عیال» در عربی لزوماً به معنای فرزند نیست، بلکه به معنای «نانخور» است. همچنین در مورد روایاتی که بر «قلت عیال» (کمفرزندی) تأکید دارند، اشاره کرد که مفهوم «کم» در فرهنگ زمان صدور روایات با مفهوم امروزی (یک یا دو فرزند) متفاوت بوده و بسیار بیشتر از این مقدار است. وی به عنوان نمونه به تعداد فرزندان امام حسین(ع)، امام سجاد(ع) و امام باقر(ع) اشاره کرد تا نشان دهد معیار «کم» در آن دوران متفاوت بوده است.
نجفی عمران در پایان به دو چالش رایج اشاره کرد: نخست، دشواری تربیت فرزندان زیاد که وی آن را به معنای امتناع از فرزندآوری ندانست و به دعای امام سجاد(ع) برای دریافت فرزند زیاد و سپس طلب کمک برای تربیت آنان استناد کرد. دوم، نیاز به امکانات زیاد که آن را ناشی از عدم توکل دانست و با استناد به آیه «نحن نرزقکم و ایاکم» تأکید کرد که روزیدهنده حقیقی، خداوند متعال است.
برخی پژوهشها ناظر به نیازها نیست
در ادامه این نشست، حجتالاسلام و المسلمین سید حیدر طباطبایی، عضو هیئت علمی مجتمع عالی قرآن و حدیث، ضمن انتقاد از برخی پژوهشها که با نیازهای روز جهان اسلام همسو نیستند، خاطرنشان کرد که نقطه قوت این مقاله، پرداختن به موضوعی ملموس و مبتلا به جامعه است. وی همچنین صحت استناد به آیات و روایات و روان بودن قلم نویسنده را از دیگر ویژگیهای مثبت این اثر دانست.
با این حال، وی با اشاره به برخی نواقص، افزود: بزرگترین چالش این مقاله، رویکرد روششناختی آن است؛ به گونهای که متن بیشتر حالتی خطابهگونه دارد و این امر از نگاه علمی آن کاسته است.
وی در این راستا توضیح داد: در مقاله ذکر شده برخی میگویند فرزندآوری نهی شده است، اما نام قائلین به این نظر و استنادات آنها ذکر نشده است؛ لذا برای رسیدن به نتیجهای علمی، لازم است دیدگاه موافقان و مخالفان بهطور شفاف در کنار یکدیگر قرار گیرند.
طباطبایی در ادامه تأکید کرد: روایات در این مقاله بهصورت یکطرفه آورده و رد شدهاند، بدون آنکه دیدگاه کسانی که به آن روایات استناد میکنند، تبیین شود.
وی تصریح کرد: سیاق مقاله بهگونهای است که گویی روایات برای رسیدن به یک نتیجه پیشفرض جمعآوری شدهاند، در حالی که باید استنادات بهگونهای باشد که ما را به نتیجه منطقی برساند.
دلایل کاهش جمعیت
سپس در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین سید عیسی مسترحمی، عضو هیئت علمی مجتمع آموزش عالی قرآن و حدیث المصطفی(ص)، با اشاره به آمارهای موجود اظهار کرد: «متأسفانه به دلیل سیاستهای نادرست در حوزههای فرهنگی، اقتصادی و اعتقادی، روند فرزندآوری در کشور رو به کاهش است.»
وی ضمن تأیید کلی روش تحقیق مقاله، بر لزوم افزودن مباحث رجالی (بررسی اعتبار راویان) تأکید کرد و افزود: اگرچه پیشینه بحث خوب است، اما برخی آثار معاصر، بهویژه پژوهشهای انجامشده پس از تأکیدات امام شهید[ره] که حتی در محیط المصطفی(ص) منتشر شدهاند، مورد توجه قرار نگرفتهاند.
این پژوهشگر در نقد محتوای مقاله بیان کرد: بحثِ «درخواست فزونی فرزند برای دشمن»، در واقع مربوط به «آسیبهای برداشت از روایات» است و نباید آن را جزو «آسیبهای خودِ روایات» دانست، زیرا خودِ روایت مشکلی ندارد.
وی همچنین در مورد تعبیر «هلک صاحب العیال» اظهار کرد: نباید اصل را بر این قرار داد که هر تعداد فرزند، بدون محدودیت، پذیرفتنی است؛ چرا که در برخی روایات معیارها و حدودی برای تعداد فرزند ذکر شده است.
وی در پایان گفت: کسی که از نظر اقتصادی، بدنی یا اجتماعی توان تأمین فرزندان زیاد را ندارد، نباید به فرزندآوری بیرویه روی آورد، زیرا این امر میتواند منجر به هلاکت خود و خانواده شود.
نظر شما