به همین دلیل عزاداری ماه محرم را به جهت اهمیت آن در بین شیعیان ایرانی بیش از سایر مراسم مذهبی در سفرنامه های خود انعکاس داده اند و از اینرو تمامی سیاحان خارجی که در دوره قاجاریه به ایران سفر کرده اند ، همگی این مراسم سوگواری را یکی از ویژگی های مهم جامعه شیعه مذهب ایران قلمداد کرده اند .
بارون روسی در مورد ویژگی این ماه در سفرنامه خود می نویسد: «محرم نزد ایرانیان ماه ماتم و اندوه است ، در این ماه ایرانیان به خاطر شهادت امام حسین(ع) فرزند علی(ع) عزاداری می کنند.» (کورف : سفرنامه ،ص241)
نخستین سفیر آمریکا در دوره ناصرالدین شاه با مشاهده این روز و شنیدن شرح واقعه امام حسین (ع) در خاطرات خود نوشته : « اگر شخص شجاعی در این دنیا بوده ، مسلماً آن شخص حسین ، پسر علی (ع) بوده است .» (بنجامین ، ساموئل : خاطرات ، ص425)
سیاح بلژیکی آغاز سال قمری [روزهای نخست ماه محرم] را مصادف با مقدس ترین روزهای شیعیان در کتاب خود ذکر کرده است . ( اورسل : سفرنامه ، ص 262.)
نظامی فرانسوی که در زمان فتحعلیشاه در ایران بوده مقدسی این ایام را به خاطر مراسم سوگواری و یادبود شهادت حسین بن علی (ع) که یکی از آداب مذهبی ایرانیان است نوشته. (دروویل : سفرنامه ، ص140.)
نقشه بردار انگلیسی که در دوره مشروطه در ایران بوده یاد آور می شود : « به خاطر شهادت این امام در صحرای کربلا ایرانیان مراسم جانسوزی بر پا می کنند . (ویلسن : سفرنامه ، ص 101.)
سیاح آلمانی می نویسد : «ایرانیها ده روز اول ماه محرم را مخصوصاًطی مراسمی ویژه ای عزاداری می کنند.» (بروگش : سفری به دربار... ، ج1،ص220)
وزیر مختار انگلیس در زمان مظفرالدین شاه در خاطرات سیاسی خود می نویسد : « روی هم رفته نام کربلا ، احساسات مذهبی ایرانیان را باشدت و نیروی بیشتر به جوش می آورد.» (هاردینگ : خاطرات ، صفحه 82 .)
سیاح آلمانی در مورد اندوه مردم ایران در این ایام در سفرنامه خود این گونه نقل می کند: « از ائمه شهید بیش از همه سرگذشت و فاجعه درد ناک امام حسین (ع) مردم را تحت تاثیر قرار داده است . » (بلو شر: سفرنامه، ص 17)
پزشک آلمانی ناصر الدین شاه از واقعه کربلا و شهادت رسیدن امام ، توضیحاتی ارائه می دهد و بیان می کند : «ایام عاشورا یعنی ده روز اول محرم رامی توان جز ایام رسمی محسوب کرد، در این روزها که عزای عمومی و سراسری به یاد شهادت آل علی ، در مملکت است.» ( پولاک : سفرنامه ص 234.)
سیاح ایتالیای که در دوره ناصر الدین شاه شاهد این ایام بوده نوع پوشش مردم را در این ایام اینطور توصیف نموده : « شاه و مردم لباس سیاه به نشانه عزاداری می پوشند و بعضی از افراد کمربندی سیاه با نقش های نارنجی بر کمر می بندند و مردم عادی جامه ای سیاه بدون شال و کمربند می پوشند که به طور آزاد تا پایین زانو می افتد و سینه آن را به علامت عزا و ماتم باز می گذارند .» ( سرنا : سفرنامه ، سمیعی ، ص194.)
همسر مسیونر مذهبی انگلیسی از آداب و رسوم این ایام در کتاب خود نوشته است : « در این ایام مراسم عروسی و جشن برگزار نمی شود و بر سر در خانه ها پرچم های سیاه به نشانه اینکه در این مکان روضه و عزاداری بر پاست نصب می کنند و مومنان برای ثواب چای و قلیان رایگان می دهند. » ( رایس : سفرنامه ، ص 186)
ناظر انگلیسی که برای اختلافات مرزی بین ایران و ترکیه در زمان محمد علیشاه در ایران بوده در باب عظمت این روزها در کتاب خود یاد آور می شود : « در حقیقت باید گفت : عامه پیروان تشیع در این روز ها از حالت طبیعی خارج و به حال خلسه و جذبه در می آیند و برای زیارت مقابر متبرکه به خصوص کربلا ، نجف ، کاظمین و مشهد می روند و در مصیبت خاندان علی (ع) عصبانی و ناراحت هستند ، مراسم جانسوزی برپا می کنند.» ( ویلسن ص101.)
سیاح ایتالیایی شرکت عزاداران را با نیت پاک و از روی ایمان ذکر کرده و می نویسد : « بعضی ها هم با خنجر سینه و بازوان خود را زخمی می کنند که این تشریفات را برای مرگ نوه حضرت محمد (ص) بر پا می دارند.» ( سرنا ، همان ، ص 195.)
سیاح آلمانی هم در کتاب خود از مراسمی که عزاداران با قمه و شمشیر های تیز سر و پیشانی خود را از مصیبت آن واقعه می شکافند یاد کرده است .( بلوشر ؛ ص 17 )
سرهنگ فرانسوی به این حرکات قمه زنی اشاره کرده و درباره احساسات مردم داغدار ایران این چنین گفته : « این مراسم اشک های را که از اندوه واقعی سرچشمه می گیرد سرا زیر می کند و پیروان غیور علی (ع) را که بر آن ناظر هستند شدیداً به هیجان می آورد.» ( دروویل ؛ ص 137.)
سفیر آلمان در زمان ناصر الدین شاه یکی از رسوم معمول مراسم عزاداری را سینه زنی نام برده و می گوید : « بیشتر دسته جات آنقدر با دو دست چنان به سینه خود می زنند که پوست آن کنده می شود.» ( بروگش : همان ، ص224.)
سیاح ژاپنی هم از ایجاد دستجات سینه زنی توضیحاتی ارائه می دهد و یادآوری می کند : « چیزی مانند نیزه بود را بالا می برند که به آن علامت می گویند ، این علامت را باچراغ و هر چیزی نذر شده است آراسته و آن را به همراه این آویزه ها برداشته و در کوچه ها و خیابان های شهر را می برند و مردم که به همراه این علامت هستند با صدای بلند همسرایی می کنند. » ( فوروکاوا: سفرنامه ، ص 88.)
سیاح انگلیسی از احترام شیعیان به امام حسین (ع) یاد می کند و متذکر می شود « ایرانیان با علاقه زیاد در کلیه برنامه های عزاداری و سینه زنی با خلوص نیت شرکت می کنند.» ( ویلز : سفرنامه ، ص 324.)
کلنل روسی که در زمان مظفر الدین شاه شاهد این مراسم از نزدیک بوده در خاطرات خود نوشته است : «درایام عزاداری بسیاری از ایرانیان نذر دارند، در این ماه کسانی هستند که داو طلبانه شغل سقائی را انجام می دهند و مشکی بر دوش گرفته و به طور رایگان به همه تعارف می کنند، پیرترها که خون ریزی از قمه زنی را مخاطره آمیز می دانند ، خاکستر در آب کرده و به سر وصورت خود می مالند و یا کاه بر سر خود می ریزند.» ( کاساگوفسکی: خاطرات ، ص91 )
سیاح فرانسوی در زمان محمد شاه طریق دیگر احساسات مذهبی را در این ایام تعزیه دانسته است. ( کنت دوسری ؛ ص 158.)
سفیر آمریکا تعزیه را آواز عزاداری مردمان اسلام در کتابش نام برده است . ( بنجامین ؛ ص425 )
کنت فرانسوی یاد آور این است که : « مراسم تعزیه همیشه با تشریفات رسمی زیادی انجام می شود که در این هنگام احساسات واقعی ایرانیان تمام قد بیدار می شود . (دوسری ؛ ص 157)
سیاح انگلیسی در مورد تعزیه در سفرنامه خود عنوان می کند : « تعزیه نشان دهنده ظلم یکی از جباران تاریخ بر علیه امام حسین (ع) امام فداکار و شجاع مسلمین و خانواده و یارانش بود که حاضر به تمکین فرمان برخلاف شرع و قانون اسلام یزید نشد و به دستور یزید ظالم همه مردان آنها شهید و زنانشان به اسارت در آمد. » (ویلز؛ ص 325)
هر اقدامی که به منظور اعتلا و شکوهمندی تعزیه به عمل آید ثوابش به بانی آن باز می گردد ، سیاح ایتالیایی با ذکر این مطلب در کتابش می نویسد : « هریک از اشخاص که تعزیه را برپا می کنند بیشتر به سبب تعلق خاطر به مذهب است و نه خود نمایی، اگر کسی هم ثروت کافی برای درست کردن تکیه ندارد ، با دیگران شریک می شوند و گاهی برای این کار زمینی را خریداری یا اجاره می کنند . دادن پول یا فرش و وسایل دیگر برای تکیه و برگزاری مراسم تعزیه کاری قابل تحسین محسوب می شود و آن را نوعی عبادت می دانند .» (سرنا ؛ همان ، ص192-191)
سیاح انگلیسی از آداب و رسوم تعزیه در سفرنامه خود توضیحاتی ارائه می دهد و در ادامه می نویسد: « قبل از آغاز برنامه تعزیه یک روحانی به بالای منبر در کنار صحنه می رود و شروع به موعظه و مصیبت های که امام حسین (ع) و مقاومتی که بر علیه طاغوت زمان انجام داده ، مطالبی را بیان می کند یا در فواصل دو پرده درباره تعزیه ای که قرار است اجرا شود توضیحاتی می دهد .» (ویلز ؛ ص324)
پزشک آلمانی از گریه های جانسوز مردم موقع ای که داستان شهادت آل علی (ع) از روی منبر ها با صدای حزن انگیز قرائت می شود را در کتابش توضیحات مفصلی ارائه می دهد.(پولاک ؛ص236.)
سیاح آلمانی از علاقه مردم به نمایش های که در ماه محرم برگزار می شود می نویسد و در ادامه ذکر می کند : « در پانزده روز اول محرم هیچ کس به چیزی جز آن نمی اندیشد، دایر کردن تعزیه یک امر خیر محسوب می شود و هر کسی به نحوی در تشکیل و جریان مراسم کمکی کرده باشد امید دارد که کم وبیش از ثواب اخروی بر خوردار گردد.» (بایندر :سفرنامه ،ص473.)
سیاح ژاپنی از نگرفتن اجرت و پول شبیه خوانان تعجب می کند و می نویسد : « به همین دلیل سایر مردم هم ثوابی در این ایام ببرند لباس های فاخرشان را به آن ها امانت می دهند تا تعزیه را با شکوه و عظمت بر گزار کنند.» ( فوروکاوا ؛ ص90)
ادیب فرانسوی تعزیه کامل را حدود سی یا چهل نمایش عنوان می کند و می نویسد : « هر قسمت حدود دو الی سه ساعت وقت می گیرد ، بیشتر نمایش ها به واقعه درد آور کربلا و شهادت امام حسین (ع) می پردازد .» ( براون : یک سال در میان ، ص 558.)
جهانگرد بلژیگی در مورد این ایام سوگواری در کتاب خود اینطور نوشته است : « به گمان هیچ کس در دنیا قادر نیست میزان نا امیدی و خشم و ترحمی که قلب این جمعیت انبوه را می لرزاند ، توصیف کند . لعن و نفرین خشم آلود علیه یزید و شمر و استمداد پر شور از امامان و صدای گریه های بغض آلود در فضای پهناور تکیه طنین انداز بود و از سینه پر درد هزاران نفر آوای حسین ! حسین ! با صفا و صداقت بی شائبه بیرون می جهید.» (اورسل ؛ ص 342.)
سفیر فرانسه در ایران ، در آستانه جنبش مشروطیت اذعان می کند درخاطرات خود:« عزای پایان ناپذیر واقعه کربلا ، برای ایرانیان فراموش نشدنی است.» (اوبن ؛ ص58.)
ایرانیان این امام شهید را برای شفاعت نزد خدا خیلی عزیز می دارند و اگر شخصی از آنها طلب دعا کند این امام را واسطه قرار می دهند. ( بلو شر ؛ 85 .)
به همین دلیل زن های ایرانی هر گونه نذر و نیازی که داشته باشند به خاطر توجه خاص به امام حسین (ع) در این ایام ادا می کنند. لیدی شیل :خاطرات ، ص 91.)