شرایطی نظیر آنچه امروز عراق در مواجهه با گروهک تروریستی داعش با آن مواجه است و در پی آن آیت ا... سیستانی، مرجع تقلید شیعیان عراق حکم آن را صادر کرده است. از این رو، در واکاوی جایگاه این حکم در فقه اسلام و ماهیت، غایات و چگونگی اجرای این حکم با حجت الاسلام والمسلمین رضا اسلامی، عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و مؤلف کتابهایی همچون «مدخل علم فقه»، «نظریه حق الطاعه» و «قواعد کلی استنباط» به گفت و گو پرداخته ایم که مشروح آن در ذیل میآید:
بنابر فقه اسلامی، جهاد چه جایگاه و تعریفی دارد و در چه مواردی اهتمام به آن ضرورت مییابد؟
ماهیت جهاد در فقه اسلامی برای دفاع از حقوق مظلومان و افراد بی پناه است، حتی جهاد ابتدایی که به نظر فقها مشروط به حضور امام معصوم (ع) است، برای دفاع از انسانهایی است که زیر ظلم ظالمان هستند و برای نجات آنها از یوغ بندگی غیر خدا و رسیدن به آگاهی رشد و کمال جهاد واجب میشود. از این رو، اساس جهاد برای رشد و تعالی انسان و رسیدن به قرب الهی است، اگرچه در ظاهر ممکن است چهره ای خشن داشته باشد.
فقهای ما جهاد را به دو دسته تقسیم میکنند؛ یکی ابتدایی مشروط به حضور امام معصوم (ع) که بنابر احتیاط در عصر غیبت نباید صورت بگیرد و دیگری جهاد دفاعی یعنی زمانی که دشمن حمله کرده و اسلام و مسلمان را تهدید میکند و ما ناگزیر به دفاع از خود هستیم، نظیر حکمی که توسط آیت ا... سیستانی علیه گروهک تروریستی داعش صادر شده و ماهیت دفاعی دارد نه ماهیت تهاجمی.
اقسام جهاد که به آنها اشاره کردید بر چه کسانی و در چه شرایطی وجوب پیدا میکند؟
انسان باید از حیثیت و ارزشهای خود دفاع کند و این مهم هم وجوب عقلی دارد هم وجوب شرعی و جای شک و شبهه ای نیست که در شرایط فعلی که کیان اسلام در خطر است و افرادی به نام اسلام، پرچم ظلم و کشتار برافراشته اند باید برابرشان ایستاد، اینها تنها برخی عناوین را از فرهنگ دینی سرقت کرده و میکوشند با آن چهره مسلمانان را مشوش کرده و با اختلاف افکنی میان مسلمانان، آنها را تضعیف کنند، در ظاهر نیز برای کسب قدرت و موقعیت چنین میکنند. اگر جهاد ابتدایی باشد، یعنی امام معصوم (ع) حکم دهد و حالت تهاجمی داشته باشد، بر مردان واجب است، نه زنان و کودکان نابالغ و افراد دارای نقص عضو؛ که برای این مهم نیروهایی مخصوص مبارزه که به عنوان سرباز شناخته میشوند و کارشان این است، تربیت شده اند و غیر از آنها، نیروهای مردمی به عنوان وجوب کفایی باید آموزش ببینند.
در جهادی که جنبه دفاعی دارد، بر همه واجب است، یعنی هر شخص بالغ اعم از مرد و زن، پیر و جوان و ... به اندازه ای که قدرت دارد باید در این میدان حضور یابد، اما در صفوف مقدم سربازان و در پس آنها امدادرسانان و پشتیبانان و ....
جهاد با رویکرد دفاعی در اسلام چه تفاوتی با مدلهای مبارزاتی مشابه در مکاتب دیگر دارد؟
جهاد دفاعی منظور آن است که ما نمیخواهیم به کشوری هجوم برده و به زور و اجبار مردم آنجا را مسلمان کنیم، اگر امام معصوم (ع) حاضر باشد، میتواند چنین کاری کند، البته در سیره پیامبر (ص) و امیرالمومنین (ع) داریم که اگر درصدد حرکت تهاجمی هستید، قبل از آن باید اطلاع رسانی و کار فرهنگی صورت بگیرد و مرحله آخر برخورد نظامی رخ بدهد. اما امروز شیعه نمی خواهد کفار را با زور اسلحه مسلمان کند و کشورهای خود را وسعت دهد، بلکه میخواهد از سرزمینهایش دفاع کند.
علاوه بر این، آنچه امروز در جهان اسلام به اسم جهاد توسط عده ای تندرو در حال وقوع است، بین مسلمانان و کافران نیست؛ بلکه درون خود مسلمانان است که عده ای تندرو با نظر خود مسلمین را تکفیر کرده و میگویند هر کسی با ما موافق است، مسلمان است، در غیر این صورت کافر بوده و مال و جان و ناموس و فرزند او برای ما حلال است که این اسلام نیست و در فقه اسلامی، تکفیر ضوابط خاص خود را دارد و هیچ کس در هیچ فرقه ای از مسلمانان نگفته که یک نفر یا گروهی میتواند معیار سنجش اسلام از غیر اسلام باشد. بنابراین، آنچه در میدان عمل دیده میشود به اسم جهاد، حرکتی کور و تروریستی است و سرنخ آن در دست آمریکاست و چیزی که پشت پرده است را باید توجه کرد نه آنچه در ظاهر دیده میشود.
جهاد با چنین نگاهی در فقه سیاسی شیعه چه تعریف و کاربرد و چشم اندازی دارد؟
باز در اینجا بین جهاد ابتدایی و نوع دفاعی آن تفاوت است، در جهاد دفاعی به حداقلها اکتفا شده و تنها برای حفظ ارزشها و آرمانها در برابر دشمن رخ میدهد، گاهی در قالب برخورد فیزیکی برابر تهاجم نظامی دشمن است، همچون جنگهای ایران و روس که این نوع دفاع برای آن است که مسلمانان از سرزمین خود حفاظت کنند یا در زمان کنونی، غربی ها بیشتر از آنکه به فکر اقدام نظامی باشند، درپی اقدام فرهنگی هستند و دفاع از مرزهای فرهنگی اهمیت بیشتری دارد، چراکه دشمن از این مسیر کم خرج تر و سریع تر به مقصد میرسد.
در دفاع همه باید مشارکت کنند و ماهیت آن حفظ ارزشهاست، حتی اگر نتوان ارزشها را توسعه داد و دین خدا را به دیگران شناساند؛ لااقل برای خودمان حفظش کنیم، در مرحله بعد علاوه بر حفظ خود، باید بتوانیم دیگران را نیز نجات دهیم که اینجا جهاد ابتدایی رخ میدهد، البته اینجا نیز پیام رسانی فرهنگی بر تهاجم نظامی مقدم است چراکه اگر جهاد برای تعالی ارزشها و آزادسازی انسانها از یوغ طاغوتهاست، پس کار فرهنگی مقدم است.
بنابراین جهاد در فقه سیاسی شیعه با مدلهای مبارزاتی مشابه در مکاتب دیگر چه تمایزات ماهوی و غایی دارد؟
در مدلهای دیگر قدرت اصالت دارد، اما در فرهنگ دینی قدرت اصالت ندارد و برای رسیدن به اهداف و ارزشهایی است که اصیل هستند، دست زدن به حرکات نظامی اعمال قدرت است.
برای رسیدن به ارزشها و دیگر راه رسیدن به آن و ابزارهایش متفاوت است در حالی که در دیگر مکاتب و تفکرات گاهی هدف وسیله را توجیه میکند؛ یعنی برای رسیدن به قدرت دست به هر کاری زده شود، مثل کاربرد بمب اتم توسط آمریکا ،یا صربها در مبارزه با مسلمانان دست به هر نوع جنایتی زده اند. الان بعضی از گروه های تروریستی برای رسیدن به قدرت دست به هر کاری میزنند، مثل ایجاد وحشت و پخش تصاویر هولناک ... اما در فقه سیاسی شیعه اول اینکه قدرت اصالت نداشته و دوم برای رسیدن به آن هر ابزاری مجاز نیست؛ چراکه برای حاکمیت ارزشهای انسانی و الهی نمی توان ارزشهای اسلامی و انسانی را زیر پا گذاشت این تناقض است.
با توجه به فتوای آیت ا... سیستانی به جهاد برابر گروهک داعش، درباره چرایی وجوب این حکم و شرایط صدور آن توضیح دهید.
البته قبل از فتوای ایشان، این مهم بوده و ایشان فقط تصریح کرده است؛ چراکه دفاع از ارزشها دو گونه است، فردی یا سازمانی و جمعی؛ دفاع از ارزشهای دینی و قلمروی اسلامی. در بعد فردی منوط به اجازه مجتهد نیست و اجازه آن را خدا داده است برای دفاع از خانه و جان و مال و ناموس؛ اما زمانی جهاد نیازمند تشکیلات و برخورداری از سازمان و تشکیلات دارد، اینجا معمولاً فتوای مراجع مطرح و حکم جهاد صادر میشود، یعنی مسلمانان باید سازماندهی شده و نیروهایشان را تجمیع کنند.
فتوای آیت ا... سیستانی نیز در این راستاست که در شرایط کنونی اولویت نخست مردم عراق است و تا به کفایت نرسیده، باید هر کار دیگری که با آن در تزاحم است، کنار گذاشته و برابر تروریستها ایستادگی شود.
نظر شما