یَعِدُهُمْ وَ یُمَنِّیهِمْ وَمَا یَعِدُهُمُ الشَّیْطَانُ إِلاَّ غُرُورًا
[شیطان] به آن‌ها وعده می‌دهد و به آرزوشان می‌افکند و آنان را جز به فریب وعده نمی‌دهد
سورۀ مبارکۀ نساء- آیۀ 120
* سید‌مصطفی حسینی‌راد
بزرگ‌ترین دشمن انسان کیست؟ قرآن‌کریم می‌فرماید: شیطان! امّا یکی از ابزارهای کارای شیطان برای فریب انسان، «آرزو» است. شیطان با این‌ سلاحِ بُرنده به کارزار انسان می‌آید و دریغا که در بیشتر موارد هم، پیروز میدان است.
شیطان به انسان «وعده» می‌دهد. وعده‌هایی که هیچ تضمینی برای عملی‎‌شدنِ آن وجود ندارد، امّا چون اولاً در ظاهر، این وعده‌ها زیبا و رنگارنگ است و ثانیاً انسان موجود خوش‌باور و در غالب اوقات ضعیفی است، این وعده‌های دروغ را باور می‌کند و به‌دنبال شیطان می‌دود. بدتر از آن، این است که در بسیاری موارد، انسان خودش هم می‌داند این وعده‌ها دروغ است، امّا چون موجود خیال‌پرور و زیاده‌خواهی است، به‌دنبال سرابی می‌رود که پیشاپیش می‌داند یک‌دروغ بزرگ و یک راه انحرافی و دور از «واقعیّت» است. حالا و در چنین شرایطی مقصر اصلی کیست؟ شیطان یا خود انسان؟ روشن است که مقصر اصلی، انسان است؛ چراکه اوست که مبادرت به گناه می‌کند و شیطان در این میانه، تنها وسوسه‌کننده است.
جالب است که در اصطلاحات قضایی و حقوقی نیز وقتی قتلی رخ می‌دهد؛ یک نفر آمر و یک نفر مُباشر است. یعنی یک نفر سفارش می‌کند، دستور می‌دهد یا وسوسه می‌کند که فلانی را به قتل برسان و یک نفر هم این جنایت را اجرا می‌کند. از نظر قانون، جُرم مُباشر، یعنی کسی‌که قتل را انجام داده، بیشتر است و اوست که به «اعدام» محکوم می‌شود و در مرحلۀ بعد، آمر مجازات می‌شود؛ هرچند در این میان، این آمر است که به مقصودِ اصلی خود رسیده و مباشر، قربانی خواستۀ او شده است.
شیطان نیز درحقیقت نقش همان آمر را در انجام جُرم دارد و انسان‌ها نیز مباشر او هستند! با این ویژگی که شیطان، آمری است که مباشران بسیار زیادی دارد و به همین دلیل نیز دارای جُرم بسیار سنگینی است. امّا او نیز در مجادله با کسانی‌که آن‌ها را گمراه کرده است، در دادگاه عدل الهی و در روز حساب می‌گوید: «وَمَا کَانَ لِیَ عَلَیْکُم مِّن سُلْطَانٍ إِلاَّ أَن دَعَوْتُکُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِی» و بی‌درنگ می‌افزاید: «فَلاَ تَلُومُونِی وَلُومُواْ أَنفُسَکُم مَّا أَنَاْ بِمُصْرِخِکُمْ وَمَا أَنتُمْ بِمُصْرِخِیَّ» معنای کامل این آیه، خواندنی است؛ «و [چون کار کیفر و پاداش به اتمام رسد] شیطان [از روی ملامت به دوزخیان] گوید: همانا خداوند به شما وعده داد، وعدۀ راست و من به شما وعده دادم ولی با شما تخلّف کردم، من بر شما تسلّطی نداشتم، جز آن‌که شما را دعوت کردم و شما [به میل خود] استجابت کردید. پس مرا ملامت و نکوهش نکنید، و خود را سرزنش کنید. [در این روز] نه من می‌توانم فریادرس شما باشم و نه شما فریادرسِ من. من از این‌که مرا پیش از این شریک خدا قرار داده بودید، بیزارم. قطعاً برای ستمگران، عذاب دردناکی است».
بله! می‌بینید چگونه شیطان نیز مانند کسانی‌که در دادگاه، خود را مبرای از جُرم معرفی می‌کنند و گناه را تنها به گردن دیگران می‌اندازند، از خود سلب مسئولیت می‌کند و گناه را به گردن بیچارگانی می‌اندازد که از او پیروی کرده‌اند؟ هرچند او و یارانش به تصریح قرآن، زیان‌کارانند و همراه یکدیگر، در قعر دوزخ جای خواهند داشت.