إِن تَتَّقُواْ اللّهَ یَجْعَل لَّکُمْ فُرْقَاناً
اگر تقوای الهی پیشه کنید، خداوند به شما قدرت تشخیص [حق از باطل] می‌دهد
سورۀ مبارکۀ انفال- آیۀ 29
* سید‌مصطفی حسینی‌راد
«فرقان» یعنی قوۀ تشخیص. در تفسیر «نمونه» بیان شده که «فرقان صیغۀ مبالغه از ماده «فَرق» است و در این‌جا به معنای چیزی است که به‌خوبی، حق را از باطل جدا می‌کند». مرحوم علامه‌طباطبایی نیز در تفسیر «المیزان» می‌گوید: «فرقان به‌معنای چیزی است که میان دو چیز فرق می‌گذارد» و این آیه، تصریح می‌کند که تقواست که «فرقان» به همراه می‌آورد و موجب می‌شود انسان بتواند حق و باطل و خوب و بد را از هم تشخیص دهد.
این تشخیص، هم در اعتقادات است و هم در عمل؛ در «اعتقادات»، موجب می‌شود انسان، ایمان و هدایت را از کفر و ضلالت تشخیص دهد و در «عمل» نیز موجب می‌شود انسان، طاعت را از معصیت تشخیص دهد و بتواند موجبات خشنودیِ خداوند را فراهم آورد. فرقان در رأی و نظر نیز باعث جداکردنِ فکر صحیح از فکر باطل می‌شود. مرحوم علامه می‌فرماید: «این‌ها همه، میوه‌های درخت تقواست». درواقع، درخت تقوا، میوه‌های فراوان و رنگارنگی دارد. آثار و فواید «تقوا» آن‌قدر زیاد است که پرداختن به همۀ آن‌ها، نیاز به نوشتن ده‌ها جلد کتاب دارد. آن‌چه در این آیۀ شریفه مورد بحثِ ماست، همان «فرقان» است که یکی از ثمرات اصلی تقواست.
انسان در مسیر زندگی خود و در راهی‌که باید به سمت جهانِ آخرت طی کند، از دوراهی‌ها، کوره‌راه‌ها، مسیرهای انحرافی و پرتگاه‌های متعدّد و مختلفی عبور می‌کند که اگر قوۀ تشخیص و بصیرت، یا همان «فرقان» را نداشته باشد، قطعاً به انحراف خواهد رفت و در قعر درۀ هلاکت سقوط خواهد کرد.
این‌جاست که اهمیّت این قوۀ تشخیص، بیشتر روشن می‌شود. در طول زندگی، هوای نفس و شیطان دست به دست هم می‌دهند تا انسان را گمراه کنند و به آتشِ دوزخ رهسپارش سازند. آن‌ها چنان فضای پیش چشم را غبارآلود، مبهم و تاریک می‌کنند که هیچ‌چشمی بدون «بصیرت» و هیچ اندیشه‌ای بدون «فرقان» نمی‌تواند راه درست را تشخیص دهد. به همین‌دلیل است که یکی از اسامیِ کلام‌الله‌ مجید نیز «فرقان» است؛ زیرا قرآن به بهترین شکل، راه درست را از نادرست به انسان نشان می‌دهد و او را به مسیر سعادت راهنمایی می‌کند.
بهترین راهِ دستیابی به این «فرقان»، داشتن تقواست. انسان بی‌تقوا، قوۀ تشخیص ندارد. در دوراهی‌ها به‌راحتی دچار انحراف می‌شود و در بزنگاه‌ها به‌راحتی در معرض سقوط قرار می‌گیرد. این روزهای زیبای ماه مبارک و شب‌های عزیز قدر، بهترین فرصت برای تمرین تقواست؛ تقوایی‌که چشم و دل انسان را روشن می‌کند. به او آرامش می‌دهد. دوای دردهای قلب او و بی‌قراری‌های جانِ ناآرام اوست. قرائت قرآن که خود برترین «فرقان» است نیز در این شب و روزها، به‌راستی‌که برترین کار و بهترین غنیمت است. آیات نورانی قرآن، راه انسان را روشن می‌کند.
برای «تقوا» معانی مختلفی بیان شده است که خلاصۀ آن، دو چیز است؛ اول انجام واجبات و دوم ترک محرّمات. پرهیزگاری یعنی همین دو بال! دو بالی‌که انسان را در آسمانِ رضوان الهی به پرواز درمی‌آورد و او را به سعادت جاودانی می‌رساند.