تکثیر درختهای بلوط تنها با کاشت میوه آن انجام می‌شود، سنجاب ها این وظیفه طبیعی را بر عهده دارند. آنها دانه های بلوط را برای تغذیه زمستانی در گوشه و کنار زیستگاه های خود پنهان می‌کنند، اما بخش عمده ای از این ذخیره گاه ها، دیگر هیچ وقت توسط سنجابها پیدا نمی شوند و دانه های بلوط فرصت می‌یابند تا در بهار سالهای بعد جوانه بزنند و تولد بلوطی دیگر را به جنگل تبریک بگویند.
جنگلهای بلوط در استانهای فارس چهارمحال و بختیاری، لرستان، ایلام، کهگیلویه و بویراحمد و کرمانشاه و کردستان پراکنده اند و هر چند حال و روز خوبی ندارند، اما باز هم منشأ بخش عمده ای از تحولات زیست محیطی در غرب ایران هستند. رودخانه های کارون، زاینده رود، سفید رود، زرینه رود و سیمینه رود از همین جنگلهای کوهپایه ای سرچشمه می‌گیرند و نیمی از کشور را آبیاری می‌کنند.
سنجابها که نباشند، بلوط ها نمی مانند و بلوط ها که نمانند، نیمی از ایران، خشک خواهد شد.
*
«سنجاب ایرانی» از زیر گونه های «سنجاب طوسی» یکی از شناخته شده ترین «سنجابهای درختی» است. جنگلهای معتدل مناطقی از ایران، ارمنستان، آذربایجان، گرجستان، یونان، عراق، اردن، لبنان، سوریه و ترکیه زیستگاه این جانور است.
سنجابهای ایرانی معمولاً 20 تا 25 سانتی‌متر طول دارد. موهای پشت این گونه طوسی یا همان خاکستری متمایل به قهوه‌ ای است و رنگ زیر بدن جانور به زرد متمایل است. موی سر و پشت دم قرمز حنایی است. سر و دم تقریباً قرمز رنگ سنجاب ایرانی، مشخصه ‌ای است که این پستاندار را از دیگر سنجابهای موجود در ایران متمایز می‌کند؛ با این حال هرچه از جنگلهای شمال زاگرس به سمت جنوب آن پیش می‌رویم، رنگ این جانور دستخوش تغییراتی شده و با کاسته‌شدن از رنگ حنایی آن بیشتر به رنگ نخودی نزدیک می‌شود.
سنجابها، گیاهخواران قهاری هستند. از میوه ها گرفته تا شاخ و برگ درختان، می‌تواند منبع غذایی سنجابها باشد. از توت و کلم و کاهو گرفته تا گردو و بادام و فندق و بلوط می‌تواند در فهرست غذایی بلند بالای آنها جا بگیرد.
طول عمر سنجاب 6 تا 10سال می‌باشد، اما در اسارت خانگی، عمر این گونه به کمتر از یک سال کاهش پیدا می‌کند.
*
سنجابها بیشترین فعالیت را در اواخر زمستان دارند. وقتی که فصل جفتگیری فرا می‌رسد، نرها به دنبال ماده ها می‌افتند. در این مرحله سنجابها در تعقیب و گریزی بی پایان، نمایشهای دیدنی را بر فراز درختان، به نمایش می‌گذارند.
مدت زمان بارداری در گونه های کوچک 33 روز و در گونه های بزرگتر تا 45 روز طول می‌کشد. توله سنجابها معمولاً در اوایل بهار به دنیا می‌آیند. میانگین زایمان سنجابها در هر دوره چهار نوزاد است. البته این میانگین با تغییر آب و هوا عوض می‌شود. سنجابها اگر از تغذیه مناسب برخوردار باشند، در اواسط تابستان می‌توانند جفت گیری کنند و پیش از فرارسیدن ماه های سرد، توله های خود را به دنیا بیاورند.
وزن سنجاب نوزاد هنگام زایمان زیر 50 گرم‌ است و تقریباً 5/2 سانتی متر طول دارد. توله ها در این زمان مو و دندان ندارند و تا 6 تا 8 هفته اول قادر به دیدن نیستند.
*
در تابستان بیشتر فعالیت سنجابها 2 تا 3 ساعت پس از طلوع خورشید می‌باشد، سپس آنها در بعد از ظهر استراحت می‌کنند ، و دوباره دو ساعت پیش از غروب آفتاب شروع به فعالیت می‌کنند. سنجابها پیش از اینکه هوا کاملاً تاریک شود، برای خوابیدن به آشیانه های خود می‌روند و بندرت آشیانه های خود را در تاریکی ترک می‌کنند.
در زمستان سنجاب فعالیتهای خود را در آغاز و وسط روز به اتمام می‌رساند و در آشیانه خود تا روز بعدی می‌ماند. هنگام طوفان زمستانی یا سرمای طاقت فرسا، سنجاب ممکن است روزها آشیانه خود را ترک نکند. اما سنجاب درختی در فصل زمستان به خواب زمستانی فرو نمی رود.
برخی از سنجابهای زمینی در زمستان به خواب عمیقی در آشیانه هایشان فرو می‌روند. سنجاب بالغ به طور معمول به تنهایی زندگی می‌کند، اما در سرمای شدید آشیانه خود را با سنجابهای دیگر، برای نگه داشتن گرمای بدن خود تسهیم می‌کند. وقتی که درجه حرارت بالا رفت، میهمانها آشیانه را ترک می‌کنند.
*
مهمترین زیستگاه سنجاب ایرانی(سنجاب توسی) در ایران، جنگلهای بلوط در غرب کشور است. در عین حال بیشترین میزان شکار و قاچاق این جانور به منظور فروش آن به عنوان حیوان خانگی نیز در این منطقه انجام می‌شود که همین امر سبب تهدید وضعیت بقای سنجاب ایرانی در کشور شده است. گذشته از آن بسیاری از این جانوران پس از زنده گیری و در هنگام جابه‌جایی به‌دلیل حمل و نقل نادرست تلف می‌شوند.
دیگر عاملی که حیات سنجاب ایرانی را تهدید می‌کند، تخریب زیستگاه‌های آن است. اسکان عشایر و روستاییان دامدار مناطق غربی در جنگلهای بلوط این منطقه سبب شده تا آنها برای تغذیه دامهای خود اقدام به بریدن شاخه‌های درختان بلوط کنند که همین امر سبب خشکیدن درختان بلوط و در نتیجه از دست رفتن منبع غذایی اصلی سنجابهای این منطقه شده است.
با کم شدن درختهای بلوط، جمعیت سنجابها هم کم و کمتر می‌شود و کم شدن جمعیت سنجابها، امید به احیای دوباره جنگلهای بلوط را کمرنگ می‌کند.

زندگی روی نخل

افزون بر سنجاب شناخته شده ایرانی، یک سنجاب دیگر هم در ایران زیست می‌کند که به خاطر جغرافیایی که در آن پراکنده است، به «سنجاب بلوچی» مشهور است. «سنجاب بلوچی» یا «سنجاب راه راه» که به نامهای «هردک» و «سنجاب نخلی» هم معروف است، جونده‌ای است از خانواده سنجابیان که در مناطق جنوب شرقی ایران و نیز در پاکستان، هند و نپال یافت می‌شود.
سنجاب بلوچی عمدتاً روی درختهای خرما زندگی می‌کند و کوچکتر از سنجابهای ایرانی است. این گونه تنها در قسمتهای جنوب شرقی بلوچستان و در منطقه حفاظت ‌شده باهوکلات، منطقه سرباز و بخشهایی از چابهار دیده می‌شود. آنها معمولاً در کنار یکدیگر بوده و بالای درختها، میان شاخ و برگ درختان لانه می‌کنند و درون لانه‌شان را با علفهای نرم و برگ درختان می‌پوشانند. سنجاب بلوچی روزگرد است و از دانه‌ها، جوانه‌ها، میوه و پوست درختان تغذیه می‌کند. همچنین حشرات و تخم پرندگان، دیگر خوراک این جانور را تشکیل می‌دهند.
مشخصه اصلی سنجاب بلوچی، داشتن راه‌هایی پهن و تیره‌رنگ روی سطح پشتی‌اش است که در زمینه‌ای سفید رنگ قرار گرفته و اهالی سیستان و بلوچستان آن را جای دست خدا بر پشت این جانور می‌دانند. شکم جانور نیز سفیدرنگ بوده و دم آن ترکیبی از موهای سفید و تیره است. سنجاب بلوچی هم مثل سنجاب ایرانی، دو بار در سال می‌تواند تولید مثل کند. این سنجاب صدای سوت‌مانندی شبیه صدای پرندگان دارد و چنانچه مورد آزار قرار نگیرد، خیلی زود با انسان مأنوس می‌شود. سنجاب بلوچی با توجه به حرکت در میان درختان خرمای نر و ماده، در گرده‌افشانی این درختان نقش مهمی را ایفا می‌کند.

سنجاب نخرید
رئیس بیمارستان دامپزشکی تهران نسبت به صید بی رویه سنجاب در غرب کشور هشدار می‌دهد و می‌گوید: توصیه من به افرادی که در خانه خود حیوانی نگهداری می‌کنند، این است که سنجاب نخرند، چون این حیوان امکان زیست در محیط زندگی انسانها را ندارد.
دکتر «پیام محبی» می‌گوید: این حیوان عمر کوتاهی دارد و نمی تواند در محیط‌هایی که ما برای سنجابها در نظر می‌گیریم، زندگی کند و در نتیجه زودتر می‌میرد.
رئیس بیمارستان دامپزشکی تهران با تأکید بر اینکه سنجابها نقشی مهم و اثرگذار در حفظ محیط زیست دارند، می‌گوید: صید بی رویه این حیوان سبب شده که نسل سنجاب در زیستگاه این حیوان رو به انقراض برود و آنهایی که اقدام به خرید این جانور می‌کنند، در این تخریبها سهیم هستند.

پاتوق سنجاب ها
«منطقه حفاظت شده دنا» یک منطقه کاملاً کوهستانی است. اختلاف ارتفاع بلندترین و پست ترین نقاط منطقه بیش از 3000 متر است. دنا دارای قله های بلند، دیواره های عظیم و دره های عمیق است.
در شرق دنا گردنه تاریخی بیژن قرار دارد و مرزهای شمالی، غربی و جنوبی آن را رودخانه های «ماربر» و «بشار» احاطه کرده اند. رودخانه ماربر که در شمال دنا از شرق به غرب جاری است، با گذشتن از چند روستا و تنگ خرسان، به رودخانه «خرسان» تغییر نام می‌دهد و پس از عبور از تنگه های باریک به رودخانه بشار می‌پیوندد.
محل پیوند رودخانه های خرسان و بشار، ناحیه ای جنگلی است که زیبایی خیره کننده ای دارد. این جنگل یکی از بهترین زیستگاه های طبیعی سنجاب ایرانی به شمار می‌رود.