در این رابطه دوستداران طبیعت دست بکار شدند تا این روند پُرشتاب متوقف شود یا کاهش یابد .

یکی از راه های حفاظت از گونه ها ، تکثیر در اسارت می باشد که در سال های اخیر این شیوه حفاظتی بسیار مورد استقبال قرار گرفته است .

این روش در سطح جهان و منطقه بر روی گونه هایی همچون اوریکس عربی ، سمور پاسیاه ، اسب پرزواسکی ، کرکس کالیفرنیا ، شیرهای طلایی تامارین ، گور آسیایی و گوزن زرد ایرانی اجرا شده که در بعضی موارد موفق و در برخی گونه ها ناموفق بوده است .

شیوه تکثیر در اسارت با وجود کاربرد وسیع در جهان با مشکلات و معایبی از جمله کمبود سایت مطلوب و مناسب برای تکثیر ، کاهش تنوع ژنتیکی ، افزایش درون آمیزی ، تجمع جهش های مضر و سازش و عادت در محیط پرورشی مواجه می باشد .

انتقال 4 راس گوزن زرد به ساری

گوزن زرد ایرانی در 5 قرن گذشته در مناطق جنگلی خاورمیانه از جنوب غرب و سلسله جبال زاکرس در ایران تا حاشیه دریای مدیترانه مانند سوریه ، لبنان ، فلسطین ، اردن و عراق می زیسته است که بدلیل تخریب زیستگاه و شکار بی رویه ، جمعیت آن به شدت کاهش یافته و در پنجاه سال گذشته زیستگاه های آن محدود به جنگل های حاشیه رودخانه " کرخه " و " دز " در خوزستان گردیده است .

بیش از یک دهه است که گوزن زرد توسط کارشناسان محیط زیست در این مناطق مشاهده نگردیده اما در سالهای اخیر گزارش هایی توسط ساکنان و کشاورزان بومی از حضور این گونه داده شده است و انتظار می رود هنوز تعدادی گوزن زرد بصورت طبیعی در این جنگلها زیست کنند .

پس از زنده گیری 4 راس گوزن زرد ایرانی از آخرین بازماندگان این  گونه در جنگل های کرخه استان خوزستان و انتقال آنان به محیط محصور 55 هکتاری دشت ناز ساری طی سال های 1342 و 1343 ، گوزن زرد تکثیر و جمعیت آن افزایش یافت .

در دهه پنجاه و شصت ، سازمان حفاظت محیط زیست طی چند مرحله تعدادی از این گوزن ها را از دشت ناز ساری به جزیره اشک ارومیه و میانکتل استان فارس در یک محیط محصور 100 هکتاری منتقل می کند که با توجه به شرایط زیست مناسب ، منابع آب ، غذا ، پناه کافی و عدم وجود گونه گوشت خوار بزرگ جثه ، جمعیت این گونه بعد از گذشت دو دهه به حدود 300 راس می رسد .

پس از افزایش جمعیت و کاهش منابع آب و غذا در جزیره اشک ، در سال های 86 و 87 طی چند نوبت حدود 70 راس گوزن زرد از این جزیره زنده گیری و به محیط های محصور ایجاد شده در حاشیه رودخانه های کرخه و دز در استان های خوزستان و ایلام و کردستان منتقل می شوند .

گوزن هایی که فقط 20 سال زندگی می کنند

گوزن زرد ایرانی دارای طول سر و تنه میان 150 تا 200 سانتی متر، دم 16 تا 20 سانتی متر و ارتفاع 85 تا 110 سانتی متر است. این پستاندار وزنی برابر با 50 تا 130 کیلوگرم دارد .

نرها شاخ‌های بلند و نسبتاً پهنی دارند . رشد شاخ‌ها از یک سالگی به بعد شروع می‌شود، ولی شاخک‌ها از دو سالگی ظاهر می‌گردند . در ابتدای رویش ، شاخ گوزن ها دارای کُرک بوده که آنان شاخ هایشان را به شاخ و برگ می مالند تا کُرک هایش بریزد .

موها در فصل تابستان کوتاه است . رنگ پشت و پهلوها در این فصل ، زرد متمایل به قرمز و زیر بدن و کفل‌ها و دم سفید است. در قسمت پشت و پهلوها خال‌های سفید مشخصی دارند . در زمستان موها بلندتر و به رنگ خاکستری با خال‌های نامشخص است .

گوزن زرد ، بدنی زرد مایل به قرمز با خال های سفید دارد ، عمر متوسط آن ۲۰ سال و غذای اصلی آن ذرت ، جو و بلوط است.

این گونه پستاندار گروهی زندگی می کنند و در فاصله نیمه شب تا سحر بیشترین فعالیت را دارند . نوزاد آنها بلافاصله پس از تولد می تواند راه برود و حتی بدود .

10 سال پیش :

ده سال پیش در یکی از روزهای گرم تابستان سال 83 به اتفاق استاندار وقت مازندران برای بازدید از پناهگاه حیات وحش دشت ناز ساری رفتیم . در آن سال وقتی درب ورودی پناهگاه دشت ناز باز شد تعدادی از گوزن های زرد به استقبال ما آمدند و آنها را از فاصله 20 متری درب ورودی مشاهده کردیم و گوزن های نر و ماده با گوساله های خود نگاه کنجکاوانه ای به جمعیت حاضر در ورودی پناهگاه داشتند .

حالا پس از 10 سال قرارشد از نیم قرن فعالیت پناهگاه حیات وحش دشت ناز ساری که همانند دایه ای مهربان تر از مادر از گونه در حال انقراض گوزن زرد ایرانی پذیرایی می کند ، گزارشی تهیه کنیم .

با هماهنگی بعمل آمده با اداره کل محیط زیست مازندران و فرمانده یگان حفاظت این سازمان ، صبح روز چهارشنبه به اتفاق عکاس روزنامه با عبور ازجاده خزرآباد ساری به سمت سه راهی پنبه چوله رفته و با گذر از روستای پنبه چوله و زمین های زراعی شرکت دشت ناز پس از طی 25 کیلومتر به شمال شرق ساری می رسیم .

چهارشنبه 29 مرداد :

ساعت 10 صبح با همراهی و استقبال " نبی الله ستاوند " محیط بان پناهگاه دشت ناز که به مدت 12 سال در این مکان فعالیت دارد ، وارد سایت می شویم . هوا بس ناجوانمردانه گرم است .

این بار گوزن ها به استقبال ما نمی آیند و هر چه جستجو می کنیم اثری از آنان نمی یابیم !

کمی آنطرف تر شیرمحمدی مستندساز تهرانی را می بینیم که باتفاق دستیارش تصاویر تهیه شده از گوزن ها را بررسی می کردند .

از محیط بان ستاوند می پرسیم گوزن ها کجا هستند ؟ که در پاسخ می گوید : سایت دشت ناز دارای 3 پارسل می باشد که پارسل اول به وسعت 18 هکتار برای ترمیم  و احیاء پوشش گیاهی منطقه از وجود گوزن ها خالی شده و برای رویت آنان باید به پارسل های 2 و 3 رفت .

از وی می خوایم برای تهیه گزارش ما را همراهی کند که پاسخ می دهد : برای نزدیک شدن به گوزن ها باید سوار تراکتور شویم چراکه تغذیه آنان توسط تراکتور حمل می گردد و به صدای آن شرطی می باشند.

ستاوند یاداور می شود : در تابستان علوفه سبز از نوع ذرت و در زمستان جو را بعنوان تغذیه کمکی در اختیار گوزن ها قرار می دهیم .

تغذیه گوزن ها در صبح زود انجام شده و آنان هم اکنون سیر می باشند و امروز دیگر نزدیک نمی شوند و باید برای تهیه گزارش صبح روز بعد به منطقه بیایید .

پنج شنبه 30 مرداد :

طبق قرار قبلی ساعت 7 صبح در سایت دشت ناز حاضر می شویم و مستندساز جوان را که شب گذشته در چادری در پناهگاه بیتوته کرده است ، مشاهده می کنیم .

گویا وی کارش در اینجا به پایان رسیده است در حال ترمیم دوربین هلی شات خود که پس از دریافت تصاویر هوایی سقوط کرده ، می باشد .

محیط بان ستاوند به ما می گوید : بچه ها برای تهیه علوفه به زمینهای زراعی دشت ناز رفته اند و به زودی بازمی گردند .

پس از ساعتی انتظار محیط بان "علی آخرتی" دست خالی برمی گردد و می گوید : نتوانستیم علوفه ای تهیه کنیم و شرکت زراعی دشت ناز خواستار نامه نگاری جدیدی شده است .

بدون علوفه و به اتفاق محیط بان سوار تراکتور شده  و با تکان های بسیار وارد سایت می شویم. پس از طی مسافتی کوتاه ، وی درب شرقی پلاک دوم را باز می کند و ما وارد محدوده گوزن ها می شویم.

در سمت چپ مان گوزن نری که با شاخ های بلندش در خنکای درختی نشسته است نگاهی خشمگین به ما می اندازد و پس از گرفتن چند عکس پس از لختی سکون پا به فرار می گذارد .

محیط بان " آخرتی " که اهل خراسان است به ما می گوید : زمان جفت گیری گوزن ها  از نیمه مرداد شروع و تا پایان شهریور ادامه دارد و هر گوزنی برای خود یک قرق داشته که اینجا قرق این گوزن نر است .

از محیط بان آخرتی که 7 سال در این سایت فعالیت دارد ، می پرسیم شاخ گوزن چگونه رشد می کند ؟ که یاداور می شود : شاخ گوزن ها در زمستان و یک ماه قبل از نوروز می افتد و هنگام بهار دوباره رشد می کند تا برای جفت گیری در تابستان آماده شود .

منطقه دارای درختانی همچون بلوط ، ممرز ، انجیلی ، آزاد ، ولیک و گلابی وحشی است و در اولین نگاه درختان بلند و شکسته ای را می بینیم که در جای جای پناهگاه دشت ناز سقوط کرده اند و به این جنگل زیبا تصاویری بکر داده اند ، گویی که برای اولین بار است که پای یک انسان به این جنگل باز می شود .

در ادامه مسیر دکل بلندی بطول 15 متر وسط جنگل خودنمایی می کند که گویا توسط یک محقق آمریکایی بنام " سام هس " برای تحقیقات رفتارشناسی گوزن ها مورد استفاده قرار می گرفت .

همچنین در میانه جنگل آبشخوری را می بینیم که آب آن توسط یک چاه و انتقال آن به دل جنگل تامین می شود ، این همان آبشخوریست که گوزن ها از آن سیراب می گردند .

کم کم گله های گوزن ها را از فاصله 30 متری مشاهده می کنیم که با چشمان شان تراکتور را تعقیب می کنند تا از علوفه کمکی تغذیه کنند ولی افسوس که  از علوفه خبری نیست .

با دیدن این حیوانات زیبا با آن خال های رنگی بر روی بدن به وجد می آییم . گوساله ها به دنبال مادرانشان می دوند و هر 3 تا 4 گوزن ماده را یک گوزن نر همراهی می کند .

محیط بان گاز تراکتور را چندبار می فشارد بلکه با صدای آن ، گوزن ها نزدیک تر شوند ولی گویا آنان بو برده بودند ما علوفه ای با خود نیاورده ایم .

در پشت درختان جنگل پنهان می شویم و کار عکسبرداری را شروع می کنیم با هر جابجایی از یک نقطه به یک نقطه دیگر ، گوزن ها به همان اندازه از ما دورتر می شوند .

در دل جنگل چندکیلومتر پیاده طی می کنیم تا آنجا که دیگر محیط بان و تراکتور را نمی بینیم . ترس خاصی در دل این جنگل بکر به سراغ مان می آید اما به کارمان ادامه می دهیم .

محیط بان آخرتی که نگران مان می شود با تراکتور به دنبال مان می آید و ما کم کم صدای تراکتور را می شنویم و احساس مشترکی همچون گوزن ها از نزدیک شدن تراکتور به ما دست می دهد .

دل کندن از گوزن های زرد کار سختی است ولی پس از 2 ساعت عکسبرداری سوار تراکتور می شویم و با نگاهی خاطره انگیز با این حیوانات زیبا خداحافظی می کنیم و از درب غربی خارج می شویم .

در حال خارج شدن از پناهگاه با " سعیدی " مسول پناهگاه حیات وحش دشت ناز ساری و دکتر " بهرنگ اکرامی " دامپزشک حیات وحش و متخصص بیماری های تولید مثل مواجه می شوییم .

دکتر اکرامی می گوید : ماهانه 4 بار از سایت سرکشی می کنیم تا وضعیت سلامت گوزن ها ، وضعیت جفت گیری ،  شیرخوردن گوساله ها و وضعیت تغذیه منطقه را بررسی کنیم .

وی با اشاره به اینکه هم اکنون 7 گوزن نر و 27 گوزن ماده در سایت حضور دارند ، ادامه می دهد : هنگامی که ترکیب گله ها بهم بخورد گوزن ها را جابجا و به سایت های دیگر کشور انتقال می دهیم .

انتقال گوزن زرد به 7 استان کشور

پس از تهیه گزارش از پناهگاه دشت ناز ساری به سراغ " کوروس ربیعی " کارشناس مسول حیات وحش محیط زیست مازندران می رویم .

وی با اشاره به اینکه پناهگاه حیات وحش دشت ناز ساری بعنوان اولین و موفق ترین مرکز تکثیر و نگهداری در اسارت گوزن زرد ایرانی محسوب می شود ، می گوید : برنامه انتقال و تکثیر در شرایط اسارت و نیمه طبیعی گوزن زرد در این منطقه از نیم قرن پیش با انتقال 2 راس ماده و 2 راس نر زنده گیری شده در حاشیه رودخانه های کرخه و دز شروع شد .

در طی این مدت جمعیت زیادی از گوزن های تکثیر شده به سایر مناطق ازجمله زیستگاه مبدا این گونه در حال انقراض یعنی کرخه و دز بازگردانده شدند .

ربیعی با بیان اینکه از سال1385 تاکنون 63 راس گوزن زرد از دشت ناز به مناطقی در 7 استان کشور جهت توسعه زیستگاه و مراکز تکثیر در اسارت منتقل گردیده است ، اضافه می کند : دشت ناز ساری از باقیمانده عرصه جنگلی جلگه ای شمال بوده که در اشکوب پایین بدلیل کوبیدگی خاک ناشی از فعالیت و حضور چندین ساله گوزن زرد ، تقریبا فاقد پوشش های درختچه ای و زادآوری جنگلی است .

کارشناس مسول حیات وحش محیط زیست مازندران ادامه می دهد : رویش های علفی نیز جوابگوی نیاز دائمی تغذیه گوزن ها نبوده و از تغذیه کمکی بویژه در فصل تابستان شامل ذرت علوفه ای استفاده می کنند .

ربیعی با اشاره به اینکه میوه بلوط در فصل پاییز مهمترین منبع غذایی گوزن های این منطقه تشکیل می دهد ، یاداور می شود : افزایش تصادفی جمعیت جنس نر در این منطقه طی 10 سال گذشته ، برهم خوردن نسبت جنسی و جدال و درگیری گوزن ها را درپی داشته که منجر به تلف شدن تعدادی از گوزن های نر و ماده گردیده است.

وی می گوید : با ساماندهی و متعادل سازی نسبت جنسی ، این مشکل مدیریتی در گوزن زرد مرتفع گردیده و از سال 89 تاکنون هیچ گونه تلفاتی در بین گوزن های زرد دشت نازساری  رخ نداده است .