جناب آقای پاک نیا بفرمایید شرایط  عصری که امام سجاد (ع) در آن می زیستند، چقدر برای مدیریت فکری فرهنگی شیعه مهیا بود؟

 شرایطی که امام زین العابدین(ع) در آن زندگی کرده و به هدایت فکری و فرهنگی جامعه اسلامی و شیعه اهتمام داشتند شرایطی سخت و سرشار از خفقان بود به طوری که حضرت (ع) نمی توانستند مسائل حیاتی و ضروری دین و مکتب را بیان کنند، از این رو برای احیای فرهنگ اسلام و امتداد فرهنگ عاشورا برابر تحریفهای زمان به مبارزه نرم رو آوردند که در نتیجه آن می بینیم حضرت (ع) شیوه های فرهنگی و آگاهی بخش را به کار برده اند.

   با وجود این شرایط سخت، ایشان چگونه و با چه راهبردهایی مدیریت فکری فرهنگی جامعه اسلامی و شیعه را پیش بردند؟

 اگرچه شرایط سخت و خفقان حاکم بود، اما امام سجاد (ع) نیز شیوه های مختلف از خطابه های حماسی گرفته تا گفت و گوهای مختلف و اثرگذار با موضوعات متنوع حتی با دشمنان را به کار گرفتند و خطابه هایی که ایشان پس از واقعه عاشورا و در کنار حضرت زینب (س) بیان کردند، بخشی خطاب به مردم کوفه بود و بخشی خطاب به مردم شام و بخشی نیز خطاب به مردم مدینه.

به عنوان مثال خطابه ای که ایشان برای افشای جنایتهای امویان بیان کردند، چنین است: «ای مردم شما را به خدا سوگند می دهم آیا شما برای پدرم نامه ننوشتید و آن گاه بی وفایی نکردید؟ آیا عهد و پیمان نبستید سپس او را به شهادت رساندید؟ وای بر شما چگونه به سیمای پیامبر(ص) نظاره خواهید کرد، هنگامی که به شما بگوید فرزندانم را کشتید؟»

این سخنان حضرت (ع) آن چنان تأثیرگذار بود که مردم از همان لحظه از کرده خود پشیمان شده و توبه و انابه کردند که در نتیجه آن قیام توابین در سال 65 هجری شروع شد و نشان داد سخنان امام (ع) در آن بروز و ظهور داشته است.

افزون بر این، گفت و گوهای امام سجاد(ع) در مجلس ابن زیاد نیز بسیار روشنگر است تا جایی که وقتی ابن زیاد  منطق امام (ع) را می بیند، ایشان را به قتل تهدید می کند و حضرت می فرمایند: «آیا مرا به قتل تهدید می کنی؟ مگر نمی دانی کشته شدن در راه خدا عادت ما و شهادت در راه خدا عزت و کرامت ماست.»

و یا خطابه هایی که ایشان در شام ایراد کردند، به عنوان شیوه ای مبارزاتی است. ایشان فرمودند: «ای مردم! خدا به ما 6 چیز عطا فرموده و بر هفت نعمت برتری داد، علم و حلم، جوانمردی، فصاحت، شجاعت و دوستی در دل مؤمنان».

بعد به فضایل خود اشاره می کنند که می بینیم این خطابه و افشاگری ها در مسجد امویان شام، مردم شام را برای قیامهای خودجوش آماده می کند، به طوری که یزید احساس خطر کرده، حتی در مقام دفاع از خود و مقصر جلوه دادن ابن زیاد و دیگران بر می آید.

گفت و گوی حضرت با یزید که با استناد به آیات الهی مردم را روشن می کنند و ایشان وقتی یزید را محکوم می کند که بی دلیل امام را به قتل رساندی و به این آیه قرآن استناد می کند که «هر کسی مؤمنی را عمداً به قتل برساند، جزای او جهنم است.» سبب می شود یزید نتواند پاسخ محکم امام (ع) را تحمل کند و این چنین اهالی شام آگاه می شوند.

یا خطابه ای که امام (ع) در نزدیکی مدینه ایراد کردند، وقتی مردم به استقبال قافله کربلا آمدند، خطابه ای آتشین و روشنگر ایراد کردند که در مدت کمی به واقعه حرّه انجامید و این یکی از محورهای مدیریت فرهنگی شیعه و جهان اسلام بوده است.

 بنابر نقل تاریخ و روایات، گریه بعد از واقعه عاشورا و آنچه در کربلا رخ داد، جزیی جدایی ناپذیر از زندگانی امام چهارم (ع) شده است، آیا می توان این اشک را نیز از ابزارهای مدیریت فرهنگی ایشان دانست؟

 بله، سومین محور احیای مکتب عاشورا، گریه ها و روضه های ایشان است، حضرت با گریه وقایع جامعه را بیان کرده و تأکید می کنند برای احیای این مکتب باید گریست و این شیوه تا امروز در امتداد هدف سیدالشهدا(ع) و اعتلای کلمه توحید مؤثر واقع شده است.

  پس از واقعه عاشورا ما شاهد بروز و ظهور قیامهای متعدد هستیم، موضع گیری امام سجاد(ع) در این باره چگونه بوده است؟

 بخش چهارم در مبارزات فرهنگی و رهبری امت توسط امام چهارم (ع)، حمایت از قیامهای ظلم ستیز است؛ یعنی ایشان اگر چه مستقیماً وارد میدان قیام نمی شوند، اما از قیامهای توابین و مختار حمایت می کنند.

امام در عصری می زیستند که باید برای حفظ مکتب تقیه و از دخالت صریح امتناع می کردند، اما با این حال عده ای از دوستداران امام (ع) نزد محمدحنفیه آمده و می گویند مختار قیام کرده و ما نیز فرا خوانده شده ایم و شعار او به ثمر رساندن قیام کربلا و انتقام از قاتلان سیدالشهدا(ع) است و محبت شدید به اهل بیت(ع) دارد؛ آیا اهل بیت(ع) مختار را تأیید می کنند؟ او می گوید برخیزید به نزد امام من و امام شما برویم! هنگامی که موضوع به عرض امام (ع) می رسد، می فرمایند: «ای عمو! اگر جوانمردی به خونخواهی ما اهل بیت(ع) قیام کند، بر همه واجب است او را یاری کنند و من نیز تو را نماینده خود می کنم» و این چنین حمایت خود را از قیامهای پس از عاشورا اعلام می کنند.

   امام سجاد (ع) با زبان دعا بسیاری از مسائل مورد نیاز جامعه را مطرح کرده اند، آیا این نیز از راهبردهای حضرت برای مدیریت فکری فرهنگی شیعه در خفقان جامعه محسوب می شود؟

 بله، شیوه پنجم ایشان برای این هدایت نیایشهای عارفانه و بیدارگری درباره حماسه عاشوراست.

54 دعا از صحیفه سجادیه، مناجات خمسه عشر و دعای ابوحمزه ثمالی و نیایشهای روزانه همه افزون بر معرفی مکتب اهل بیت(ع)، آمیزه ای از عرفان را به نمایش می گذارد و چهره عرفانی عاشورا را برای امت بیان می کند که شهدای عاشورا و آنها که در کربلا حاضر بودند، اهل عبادت، عرفان و معنویت بودند، برخلاف اینکه یزید آنها را خارجی معرفی کرده بود، حتی ایشان در همین ادعیه به موضوع امامت می پردازند و مظلومیت ائمه (ع) را بیان می کنند.

به عنوان مثال در دعای چهل و هشتم صحیفه سجادیه می فرمایند: «بار الها! این مقام امامت شایسته جانشینان و برگزیدگان امنای توست که خود به آنها اختصاص دادی و غاصبان آن را به غارت بردند.»

ایشان همچنین در همه ادعیه اهتمام به صلوات دارند این یعنی در عصری که امیرالمؤمنین (ع) را سبّ و  لعن می کنند و باید با آن مقابله شود، از این رو، ایشان این مبارزه را احیا می کنند.

باید توجه داشت، یکی از چهره های معنوی عاشورا، همان چهره عرفانی است، آن چنان که سیدبن طاووس می گوید: «سیدالشهدا(ع) و یارانشان در شام عاشورا چنان با خدا مناجات می کردند که دشمن را تحت تأثیر قرار دادند و زمزمه های عاشقانه آنها همچون صدای زنبوران به گوش می رسید.»

 بنابراین، امام سجاد (ع) میراث دار این قافله عرفان و حماسه و عشق به خدا هستند و برای احیای این مسأله در ادعیه مختلف از امامت بحث می کنند؛ چون عاشورا برای احیای مقام امامت رخ داد، یعنی خداوند متعال امامانی را تعیین کرده بودند، اما این حق در حال غصب بود از این رو عاشورا برای احیای امامت، رهبری و غدیر رخ داد و امام سجاد (ع) نیز در ادعیه خود به این مسأله اشاره می کنند.

افزون  بر این، موضوع صلوات که در ادعیه ایشان وجود دارد، شعار سیاسی است، نه فقط مسأله معنوی؛ یعنی صلوات در هر فراز با توجه به عصری که مبارزه با اهل بیت(ع) در آن شدت گرفته بود و لعن و سبّ امیرالمؤمنین (ع) رو به افزایش داشت، نمایشگر مبارزه با دشمنان اهل بیت(ع) بود و ارزش و محبت آنها را احیا می کرد، حتی در ادامه آن عجّل فرجهم هم افزوده شد که متصل شود به قیام حضرت حجت (عج).

   ایشان در زمینه تربیت شاگرد و زمینه سازی برای نهضت علمی امامان پنجم و ششم(ع) هدایت فکری و فرهنگی جامعه را چطور در دست داشتند؟

 شیوه ششم ایشان، تربیت شاگرد است و به نقل از شیخ طوسی با شیوه شاگردپروری نهضت عاشورا را ادامه دادند که او 170 نفر را فهرست کرده همچون ابوحمزه ثمالی، محمدبن مسلم، جابربن عبدا... انصاری، زید بن علی و ... که امام (ع) آنها را گرامی می داشتند و نیز توجهی به شاعران داشتند و آنها را به شعرگویی در مدح ائمه (ع) و بیان واقعیتهای اسلامی تشویق می کردند و این چنین هنر را در انتقال مفاهیم دینی ارج می نهادند.

در واقع یکی از شیوه‌های امام زین العابدین (ع) ایجاد پیش زمینه های تأسیس دانشگاه باقری و جعفری بود، به عنوان یکی از ابعاد مبارزه فکری و فرهنگی. از این رو، در همین کوفه ای که عاشورا را رقم زد، در مدتی که امام(ع) رهبری امت را بر عهده داشتند، می بینیم چه شخصیتها، فقها و محدثان و عرفای بلندمرتبه‌ای به جامعه معرفی کردند، همچون یحیی بن ام طبیب که چنان در مکتب امام علی بن حسین(ع) پرورش یافت که وقتی وارد مسجد پیامبر(ص) می شد، شجاعانه به زمامداران می گفت: « ما مخالف شما و منکر راه و روش شما هستیم.» یعنی جرأت و علم امام سجاد (ع) به آنها منتقل شد تا اینکه این شیوه شاگردپروری در زمان امامان بعدی و فضای باز زندگانی آنها زمینه ای خاص برای نهضت فکری علمی را فراهم کرد.