ما آینده پژوهی انجام می‌دهیم  تا در آینده از رویدادهای شگفت‌انگیز و غیر قابل پیش بینی که در عرصه‌های گوناگون علمی، فناورانه، صنعتی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و... همچون ظهور فناوری‌های جدید، وقوع رویدادهای غیرمنتظره و مخاطره‌آمیز همچون حوادث زیست‌محیطی،  ظهور نابهنجاری‌ در رفتارهای فردی و اجتماعی می‌افتد و بی‌شمار رویدادهای مشابه آنها که گاهی محیط را آشوبناک می‌سازد، غافلگیر نشویم.

به گفته دکتر سعید قربانی، اولین دانش آموخته دکترای آینده پژوهی ایران، آینده پژوهی به نوعی مدیریت توجه به آینده است تا با استفاده از رویکردهای اکتشافی و هنجاری، آینده را تا مقدار نزدیک به صحت پیش‌بینی و ترسیم کنیم .

در ادامه گفت وگوی ما با این پژوهشگر واستاد دانشگاه را می‌خوانید.

 آقای دکتر قربانی! چگونه با رشته آینده پژوهی آشنا شدید؟

-  من و تعدادی از پژوهشگران از حدود بیش از یک دهه پیش (قبل از اینکه رشته آینده پژوهی در سطح کشور فراگیر شود) در این حوزه پژوهش می‌کردیم. به موازات گسترش توجه و گرایش به آینده پژوهی، دانشگاه بین‌المللی امام خمینی(ره) با پیشنهاد و همکاری وزارت دفاع این رشته را در مقطع دکتری راه‌اندازی کرد.

 بنده هم در اولین آزمون ورودی دانشگاه شرکت کردم که به لطف خدا پس از پذیرفته شدن در این دانشگاه، تحصیلاتم را در این دوره به انجام رساندم و همان گونه که گفتید، توفیق داشتم به عنوان اولین نفر در این رشته از رساله خود دفاع کنم، گرچه عنوان اولین دکترای آینده پژوهی را امتیاز یا اعتبار چندانی نمی‌دانم، هرچند که در 
رسانه ها و همین‌طور مجامع مرتبط با آینده پژوهی خیلی جا افتاده است، مهم مفید بودن و مؤثر بودن است که ان شاءا... این گونه باشیم.

دانشگاه امام خمینی(ره) تاکنون چهار دوره در مقطع دکترای آینده پژوهی دانشجو گرفته است. البته پس از آن نیز دانشگاه‌های امیر کبیر، تهران، علم و صنعت و دفاع ملی نیز در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری دانشجو گرفتند.

 هدف از ایجاد این رشته چیست وچه کاربردی در سطح جامعه دارد؟

-  پیش از پاسخ به این پرسش قدری باید از پیشینه این رشته سخن گفت. تفکر آینده‌گرایانه، پیشینه‌ای تاریخی دارد که از روشهای سنتی تفکر راجع به آینده آغاز و به دوران رنسانس می‌رسد، یعنی دوران متحول و شاخه شاخه شدن علوم (مبنای کمی وطبیعی پیدا کردن علوم) که تفکر آینده نگر هم جای خاص خود را  در آن دوران پیدا کرد.

 از سال 1900میلادی به بعد به موازات توسعه علمی، صنعتی و فناورانه‌، پیش‌بینی فناوری‌های آینده در دستور کار دولتها قرار گرفت. پس از جنگ جهانی دوم نقطه عطفی اساسی برای آینده پژوهی، ایجاد شد و کشور‌هایی که اهمیت و ضرورت آینده نگری را حس کرده بودند، به این نتیجه رسیدند که می‌توانند زمینه‌ای علمی و آکادمیک برای غنای این تفکر طرح ریزی کنند .

از سال 1962 بدین سو، با شکل گیری مجامع آینده پژوهی، این رویکرد به شکل محققانه‌تری رشد و تکامل پیدا کرد.

تبدیل این حوزه به یک رشته آکادمیک در جریان تکوین، تکامل و پیشرفتهایی  بود که در این حوزه صورت گرفت تا اینکه ایجاد یک رشته مستقل به عنوان آینده پژوهی ضرورتی بود که در برخی از جوامع توسعه یافته احساس شد.

 با این حال، با وجود پیشرفتهای صورت گرفته در این حوزه، هنوز تا آن نقطه آرمانی که بتوان آینده پژوهی را به عنوان یک علم مستقل دانست، فاصله داریم.

 هدف از آینده پژوهی چیست؟

-  به شکل ساده و قابل فهم عرض می‌کنم؛ هنگامی که یک رویداد خیلی مهم و مخاطره آمیزی اتفاق می‌افتد و به اصطلاح محیط ما دچار آشوب یا بی نظمی می‌شود، اعم از اینکه یک نوآوری رادیکال، جهشی و بنیان کن پدیدار شود، یا چالش بزرگی در سطح سازمان، بنگاه، کشور و حتی منطقه رخ می‌دهد و  بطور کلی در هنگام بروز هر رویداد ناخواسته و پیش بینی نشده‌ای که صبغه اجتماعی، سیاسی، راهبردی، فناورانه، فرهنگی و حتی نظامی و هنری داشته باشد و آثار شدید و عمیقی بر ما داشته باشد، اگر از قبل آمادگی رویارویی با آن را نداشته باشیم، تنها کاری که می‌توانیم انجام دهیم این است که منفعلانه مدیریت بحران کنیم و برخوردمان به اصطلاح واکنش‌گرایانه باشد و در صدد حل آن مشکل یا معضل و برخورد با نتایج و بروندادها برمی‌آییم. اما هنگامی که به شکلی آینده پژوهانه و آینده نگرانه جامعه، سازمان، بنگاه، صنعت و در مجموع محیط داخلی را مدیریت می‌کنیم و درک مناسبی نیز از محیط بیرونی داشته باشیم می‌توانیم از مخاطرات پیش آمده اجتناب کنیم و درصد آسیبها را کاهش دهیم و تهدیدها را علاوه بر تبدیل کردن به فرصت، مدیریت کنیم، یعنی پیش فعالانه عمل کنیم.

 بدین شکل می‌توانیم در شکل گیری آینده فعالانه، پیش فعالانه، آگاهانه و عاملانه رفتار کنیم.

 به طور خلاصه آینده پژوهی بر مبنای بررسی الگوهای گذشته و حال، شناسایی ناپیوستگی‌ها، نداشتن قطعیتهای محیط آینده و همچنین  طراحی تصاویری از آینده صورت می‌گیرد تا با تمرکز و نظم دادن به تفکر و ذهنمان بر آینده مدیریت کنیم.

ادامه دارد... .