آن روزها حُرمت تسبیح آنقدر زیاد بود که حتی به ارث میرسید و از آن خوب نگهداری میشد. پدربزرگهایمان تسبیحهایی داشتند که از پدرانشان به ارث رسیده بود. گرانقیمت نبود؛ اما ارزش معنویاش آنقدر بود که کسی از ما کوچکترها جرأت نکند به آن نزدیک شود. تسبیحهایی که سفر دشوار مکه و کربلا را پشت سر گذاشته و به عنوان سوغات به دست مشتاقان رسیده بودند. بزرگتر که شدیم، جنس تسبیحها تغییر کرد. از تسبیحهای گرانقیمت فیروزه تا تسبیحهای سنگی سفید و شیشهای و پلاستیکی. رنگارنگ و به رنگ سجادهها و جانمازها، به رنگ کت و شلوارها و پیراهنها و چادرها. تسبیحها تغییر کرد اما صلوات، همان صلوات است. هنوز با همه تسبیحها میشود صلوات فرستاد، مهم این است که دلمان با صلوات باشد، نه با رنگ و جنس تسبیح. این روزها، تسبیح یک رقیب پیدا کرده است؛ صلواتشمار. همین صلواتشمارهایی که دور انگشتها محکم بسته شده است و تیک و تیک شماره صلوات روی صفحهاش نمایان میشود. بزرگترها میگویند، برای اینکه شماره صلواتهای نذریمان فراموش نشود و جوانترها هم میخواهند به روز باشند. خیلی خوششان نمیآید که یک تسبیح بلند دستشان بگیرند و بچرخانند؛ مهم همان صلوات فرستادن است؛ حالا یا با تسبیح، یا با صلواتشمار.
در ادامه برایتان از تاریخچه تسبیح میگوییم و اینکه چقدر علاقهمندان آن زیاد هستند و هنوز که هنوز است، سوغات شهرهای مذهبی به ویژه مشهد، همین تسبیح است.
پیشینه استفاده از تسبیح
پیشینه استفاده از تسبيح در اسلام، به زمان پيغمبر(ص) میرسد. بر اساس دانشنامه جهان اسلام از پیامبر(ص) نقل شده است، ایشان به دختر بزرگوارشان توصیه فرمودند، برای دورى از شيطان و خشنودى خدا، برائت از دوزخ و نفاق و برآورده شدن حاجات دنیوی و اخروی، پس از نمازهای روزانه، ۳۴ بار الله اکبر، ۳۳ بار الحمدلله و ۳۳ بار سبحان الله بگوید. حضرت زهرا(س) نیز برای شمارش این ذکرها، نخ پشمی سبزرنگی را 34 گره زد و با آن ذکر میگفت.
نخستین تسبیح
بنابر روایات، پس از شهادت حضرت حمزه و جمعي ديگر در جنگ اُحد، مسلمانان از خاك آنان تسبيح درست كردند. همچنين پس از شهادت امام حسين(ع) و يارانشان، شيعيان از تربت آنان تسبيح ساختند که شکل آن، شبیه تسبیحهای رایج امروزی بود. تسبیح تربت امام حسین(ع) از همان ابتدا مورد توجه شیعیان بوده است. امام صادق(ع) میفرمایند: هرگاه شیعیان ما با تسبیحی از تربت امام حسین(ع) که داراى سى و سه دانه باشد، ذکر گویند، خداوند در قبال هر دانه آن تسبیح، چهار حسنه مىنویسد و هرگاه ذکر از یادشان برود و فقط بر حسب عادت آن را در دست بگردانند، خداوند براى آنان بیست حسنه در نظر میگیرد.
انواع تسبیح
تسبیحها انواع گوناگونی دارند و برای شناختن اجزا و تفاوتهای آنها باید به ساختمان، تعداد دانههای به کار رفته در آن، طرز ساخت و نوع کار، نوع جنس، شکل دانههای آن و کشور سازنده توجه کرد.
برای ساخت یک تسبیح مرغوب از مواد گوناگونی همچون سنگهای قیمتی(عقیق، یشم، یاقوت، کهربا و...)، گیاهان (انواع مرجانها و ستارههای دریایی)، خاک و فلزات (اجزای بدن برخی حیوانات مانند عاج فیل، استخوان شتر و یا شاخ گوزن) استفاده میکنند.
شمار دانههای تسبیح
شمار دانههای تسبیح به نوع کاربرد و جنس آن بستگی دارد. تسبیح 25 تایی که به آن چهاریکه هم میگویند، بیشتر از چوبهای سخت تراشیده و درست میشود. تسبيح سي و چهار دانهاي كه تسبيح اصلي است، بیشتر از گِل تربت متبرکه، مانند تربت امام حسین(ع) با قالبگیری تهیه میشود.تسبیح صددانهای که تسبیح رایجی است به وسیله عدسک به سه قسمت تقسیم میشود. دو قسمتِ 33 دانهاي كه طرفين قسمت 34 دانهاي قرار دارد و معمولاً يك قسمت براي حمدگفتن و ديگري براي تهليل و قسمت وسط براي تسبيح به كار ميرود.
معروفترین تسبیح
معروفترین تسبیح، تسبیح شاه مقصود است که نام آن را از کودکی شنیدهایم و هنوز هم رقیبی برای آن پیدا نشده است. تسبیح شاه مقصود، تسبیحی 101 دانه و معمولاً به رنگ سبز روشن است که سنگ آن از معدن سنگهای کوههای واقع در اطراف شهر قندهار افغانستان استخراج میشود. وجه تسمیهاش این است که وقتی افغانستان جزو ایران بود، شخصی به نام مسعود شاه از طرف پادشاهان صفوی، حاکم این ناحیه میشود. او مرقد امامزاده شاه آقا را تعمیر میکند و بر آن بنایی میسازد و آن منطقه را آباد میکند؛ بنابراین، سنگهایی که از کوه نزدیک به این امامزاده استخراج میکردند و از آن تسبیح میساختند، شاه مسعود نامیدند که بتدریج نام آن به شاه مقصود تغییر یافت.
ملاکهای مرغوب بودن یک تسبیح
مرغوبيت تسبيح به جوربودن و يكدست بودن دانههای آن بستگی دارد. تسبيحهاي مرغوب شاه مقصود، دارای رنگ يكنواخت و نوع نامرغوب آن رگهدار و لكهدار است. مرغوبیت تسبيحهاي گلي و ريختهگري گرانقيمت به دوام و قرص بودن آن بستگی دارد. برای قرصکردن و ایجاد دوام بیشتر، گِل تسبيح را با برادههاي بعضي فلزات مخلوط میکنند؛ بویژه در تسبيحهاي گلي گرانقيمت از برادههاي طلا استفاده میشود. خوب بهعمل آوردن گل نیز در مرغوبیت آن مؤثر است. در تسبيحهاي نقرهکوب که جنس دانههاي مرغوب آنها از «يُسر» است، از ميخهاي كوچك نقره روی مهرهها براي زينت استفاده میکنند، كه مرغوبيت آنها بستگي به جنس نقره دارد.
تسبیح؛ سوغات معنوی مشهد
سالهای زیادی گذشته است از روزگاری که زائران هنگام بازگشت به شهرهایشان تعداد زیادی تسبیح برای فامیل و دوست و آشنا سوغات میبردند، اما هنوز هم این رسم پابرجا مانده است و تسبیح مشهد، عطر و بوی امام رضا(ع) را برای مشتاقان دارد. از روزگاران قدیم برخی کشورهای مسلمان و حتی غیرمسلمان، تولید وسایل نماز و دعا را یکی از برنامههای مهم خود قرار دادهاند. نمونهاش همین وسایل عبادت مسلمانان که از چین وارد میشود و تسبیح هم جزو آن است. از دیرباز کشورهای گوناگونی به ساخت تسبیح اقدام کردند، مثلاً تسبیح کهربایی آلمان، تسبیحهای استخوانی ترکیه، شاه مقصود افغانستان، تسبیحهای چوبی هندوستان و یا تسبیح های یمانی یمن شهره و زبانزد همه بود. در کنار این کشورها در برخی از شهرهای ایران مثل کرمانشاه، جوین، عباسآباد، سبزوار و مشهد نیز کارگاههای ساخت تسبیح راهاندازی شد و البته در این کار پیشرفتهای قابل ملاحظهای نیز کسب کردند، اما هنوز هم بهترین تسبیح همان است که به دست استادکاران مشهدی ساخته شده و بر هر دانه آن ذکری رفته است.
صلوات شمارهای امروزی، رقیب تسبیح
با پیشرفت علم و فناوری شاهد انواع برنامههای صلواتشمار برای گوشیهای تلفن همراه و یا حتی صلواتشمارهای دیجیتالی با شکلی متفاوت از تسبیح هستیم. صلوات و یا ذکر شمارهایی که برترین امکان آن، این است که اگر پس از مدتي صلوات فرستاده نشود، به صورت خودکار خاموش میشود و به دلیل حافظهدار بودن آنها، پس از مدتی امکان ادامهدادن آن اذکار وجود دارد، اما در دسترس بودن تسبیحهای معمول و معنویتی که در آن هست، سبب شده آنها را رقیبی جدی برای تسبیح به شمار نیاوریم.
نظر شما