معلمی، کرامتی سترگ و تحفه ای آسمانی است که خداوند به انسان داده است. از زلال وجود معلم، نهالهای تشنه دانش، در کویر نادانی سیراب می شوند. پیامبر اعظم(ص) در مورد معلم می فرماید: «در میان صدقه هایی که مردم می دهند، هیچ صدقه ای ارزنده تر از یاد دادن علم و دانش نیست».
12 اردیبهشت روز شهادت شهید مطهری روز معلم نامیده شده است. در تبیین ویژگی های شخصیتی و مقام علمی شهید مطهری با دکتر مهدی گلشنی، عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی گفتگو کرده ایم. گلشنی دارای دکترای فیزیک از دانشگاه برکلی، مدیرگروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف، عضو آکادمی علوم جهان اسلام، عضو انجمن اروپایی علم و الهیات، عضو انجمن استادان فیزیک آمریکا، عضو مرکز الهیات و علوم طبیعی برکلی و عضو موسس انجمن بین المللی علم و دین کمبریج است که بیش از 15سال رئیس پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی بوده است. «قرآن و علوم طبیعت»، «از علم سکولار تا علم دینی»، «علم، دین و معنویت در آستانه قرن بیست و یکم» و «تحلیلی از دیدگاه های فلسفی فیزیکدانان معاصر» از جمله کتابهای اوست.
*جایگاه شهید مطهری در میان اندیشمندان و متفکران معاصر کشور کجاست و ایشان چه تأثیری در فضای علمی و فکری کشور داشتند؟
**به نظرم مرحوم آیة ا... مطهری تأثیر بسیاری بر محیط ما گذاشتند که برخی از آنها آشکار و برخی از آنها باید با شفاف سازی مشخص و روشن شود، ولی به هر حال ایشان در فضای فکری و علمی جامعه بسیار مؤثر بودند: اولا کتابهایی که نوشتند در حوزه های مختلف و متنوعی بوده که این حوزه ها بشدت مورد نیاز بودند و هستند.
یادم هست در تاسوعای سال قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در کانون توحید درباره مسأله «شناخت» سخنرانی داشتند، آن موقع با خودم گفتم چه مناسبتی بین این سخنرانی و زمانه انقلاب اسلامی وجود دارد. در واقع تناسبی بین زمان و شور و حال انقلاب اسلامی و یا محرم و این موضوع سخنرانی نمی یافتم، اما وقتی مسائل مجاهدین پیش آمد و آن اتفاقها به وجود آمد، متوجه شدم ایشان چه تیزبینی بالایی داشتند و موضوعاتی که بعدا به مسأله تبدیل شد را پیش بینی می کردند، یعنی تفاوت آشکاری با دیگر اندیشمندان و متفکران داشتند که به نظرم خیلی دقیق بودند.
به نظرم دقیق تر از دیگران به مسائل نگاه می کردند، حتی در بعضی از حوزه های علمی مانند فیزیک و ... که ورود عمیقی نداشتند، ولی حواسشان جمع بود که ببینند نکته مهم چیست؟ به نکات مهم در علوم توجه می کردند.
*ورود یک شخص حوزوی در دانشگاه با ویژگی های شخصیتی شهید مطهری چه تأثیری در فضای علمی دانشگاه ایجاد کرده بود، ایشان چگونه توانستند با استادان دانشگاهی ارتباط عمیقی برقرار کنند؟
**ایشان جزو افراد استثنائی بودند که وقتی با دانشگاهیان مکالمه داشتند، مکالمه شان دیالوگ بود و مونولوگ نبود. ایشان با دیگران در مکالمات، بده - بستان علمی داشتند. وقتی همایشی درباره «معاد» در حال برگزاری بود، از مرحوم «روزبه» خواستند در مورد بقای انرژی تحقیق کند و در این همایش در مورد این موضوع سخنرانی کند. با مرحوم سحابی، مهندس بازرگان و دیگران هم بده - بستان علمی داشتند و در بحث ها شرکت می کردند.
بحث هایشان یک طرفه نبود و این یک امتیاز عمده ایشان محسوب می شود. عمق نگاه و مطالعه و بحث ویژگی دیگری است که در شخصیت علمی شهید مطهری بود. وسعت مطالعات و تشخیص اینکه برای این زمان ما چه چیزی مهم است، از ویژگی هایی است که کمتر در دیگران مشاهده کردم.
*یکی از زوایای شخصیتی شهید مطهری این بود که معلم واقعی بوده و به این مناسبت از میان همه افرادی که پس از انقلاب شهید شدند تنها روز شهادت ایشان را به عنوان روز معلم نامیدند؛ یعنی ایشان دغدغه مردم و آموزگاری داشتند؟
**در میان دانشگاهیان و از میان اساتیدی که شهید شدند، ایشان پس از انقلاب اسلامی جزو نخستین نفرات بودند، البته شهید «قرنی» زودتر از ایشان شهید شدند، ولی ایشان اولین استادی بودند که شهید شدند، البته اگر مستقل از زمان بخواهیم این موضوع را بسنجیم به نظرم اولویت ایشان بر بقیه کاملا مبرز است؛ برای اینکه تأثیرگذاری داشتند.
ایشان درباره مباحث مختلفی مانند مقتضیات زمان، حماسه حسینی، معرفت شناسی و ... عمیقا وارد بحث شدند. کارهایی که انجام دادند که به نظرم بی نظیر بود. برای اساتید دانشگاهی جلسه تدریس فلسفه اسلامی داشتند و شرح منظومه را برای دانشگاهیان درس می دادند، اساتیدی مانند مرحوم بزرگمهر، حمید عنایت و ... در آن جلسه شرکت داشتند و این کلاسها هم به شکل دیالوگ بود، وقتی شرح مبسوط منظومه و پاورقی های آن را می خوانید کاملا این دیالوگ را متوجه می شوید. به نظرم شهید مطهری خیلی استثنایی بودند.
*جای افرادی مانند ایشان در ایران معاصر ما چقدر خالی است؟
**خیلی. جمع محسنات شهید مطهری در یک فرد را کمتر دیدم.
*با توجه به اینکه شهید مطهری در بسیاری از علوم اسلامی متخصص بودند درباره اسلامی سازی علوم انسانی و این مباحث چه نظری داشتند؟
**ایشان پنجاه سال پیش درباره این مباحث صحبت کردند، اما درباره اسلامی سازی از بعد دیگری صحبت می کردند. معتقد بودند هر علمی که برای کیان جهان اسلام لازم باشد، باید آن را اسلامی تلقی کنیم. نگوییم که فیزیک اسلامی نیست و مثلاً فقه اسلامی است. هر چیزی که برای جامعه اسلامی، لازم است، اسلامی است. این روش تقسیم بندی ایشان به امر دیگری بر می گردد و با اصطلاح اسلامی سازی که امروزه متداول است، تفاوت دارد.ببینید!غزالی علوم را به ممدوح و مذموم، شرعی و غیرشرعی تقسیم کرده بود و شهید مطهری می خواستند پاسخ غزالی را بدهند که هر علمی که برای کیان و استقلال جامعه اسلامی لازم است شرعی و اسلامی تلقی می کنم، ولی حرفهایی را که در جاهای دیگر زدند نشان می دهد با تعابیر رایج در علوم روز حرف و بحث دارند یعنی کاملاً متوجه غیر اسلامی بودن بعضی از مفروضات در علوم رایج روز بودند.