ماجرا پس از انتشار گزارشی از رسانه «Middle East Eye» آغاز شد؛ گزارشی که مدعی است واشنگتن و تل‌آویو در حال بررسی طرحی برای تغییر ساختار اداره مسجدالاقصی و تبدیل آن به یک «مرکز چنددینی» هستند؛ طرحی که در صورت اجرا می‌تواند به پایان نقش سنتی اردن در مدیریت این مکان مقدس منجر شود.

این گزارش به نقل از منابع آمریکایی، فلسطینی، اردنی و عربی نوشته است که برخی چهره‌های نزدیک به جریان دونالد ترامپ، از جمله جرد کوشنر و مایک هاکبی، از حامیان این ایده هستند. طبق این ادعا، حتی پیش‌نویس‌هایی درباره آینده اداره مجموعه الاقصی نیز در واشنگتن تهیه شده است.

چرا مسجدالاقصی برای منطقه اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد؟

مسجدالاقصی و مجموعه «حرم شریف» در قدس شرقی، یکی از حساس‌ترین نقاط مذهبی و سیاسی جهان به شمار می‌رود. این مکان برای مسلمانان سومین مکان مقدس اسلامی است و برای یهودیان نیز به عنوان محل تاریخی «کوه معبد» اهمیت ویژه‌ای دارد. همین همپوشانی مذهبی، باعث شده هرگونه تغییر در وضعیت حقوقی یا مدیریتی آن، به سرعت به بحرانی منطقه‌ای تبدیل شود.

پس از جنگ ۱۹۶۷ و اشغال قدس شرقی توسط اسرائیل، توافقی غیررسمی با عنوان «وضعیت موجود» شکل گرفت؛ توافقی که بر اساس آن، اداره امور داخلی و مذهبی مسجدالاقصی در اختیار «وقف اسلامی» وابسته به اردن باقی ماند، اما کنترل امنیتی پیرامون آن در دست اسرائیل قرار گرفت.

قیمومت اردن بر مسجدالاقصی از کجا آغاز شد؟

ریشه قیمومت خاندان هاشمی بر اماکن مقدس قدس به حدود یک قرن پیش بازمی‌گردد. در سال ۱۹۲۴، «شورای عالی اسلامی فلسطین» شریف حسین بن علی، رهبر خاندان هاشمی و شریف مکه را به عنوان متولی اماکن مقدس اسلامی قدس انتخاب کرد. از آن زمان، این مسئولیت به بخشی از مشروعیت سیاسی و مذهبی خاندان سلطنتی اردن تبدیل شد.

پس از جنگ ۱۹۴۸ عربی ـ اسرائیلی، اردن کنترل قدس شرقی و کرانه باختری را در اختیار گرفت و اداره مسجدالاقصی نیز رسماً زیر نظر امان قرار گرفت. اگرچه اسرائیل در جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷ قدس شرقی را اشغال کرد، اما اداره مذهبی مسجد همچنان در اختیار «وقف اردن» باقی ماند.

این نقش بعدها در معاهده صلح ۱۹۹۴ میان اردن و اسرائیل نیز تثبیت شد. در ماده ۹ این توافق، اسرائیل متعهد شد «نقش ویژه تاریخی» اردن در اماکن مقدس اسلامی قدس را به رسمیت بشناسد و در مذاکرات نهایی نیز برای این جایگاه اولویت قائل شود.

در سال ۲۰۱۳ نیز توافق جداگانه‌ای میان محمود عباس و ملک عبدالله دوم امضا شد که طی آن، تشکیلات خودگردان فلسطین رسماً قیمومت اردن بر اماکن مقدس اسلامی و مسیحی قدس را تأیید کرد.

چرا اکنون موضوع حذف اردن مطرح شده است؟

تحلیلگران معتقدند طرح احتمالی برای کاهش یا حذف نقش اردن، بخشی از پروژه بزرگ‌تر اسرائیل برای تغییر تدریجی وضعیت تاریخی مسجدالاقصی است؛ پروژه‌ای که طی سال‌های اخیر با افزایش حضور شهرک‌نشینان اسرائیلی، محدودیت برای کارکنان وقف و افزایش کنترل‌های امنیتی دنبال شده است.

برخی منابع غربی و عربی می‌گویند بخشی از جریان‌های راست‌گرای اسرائیل معتقدند قیمومت اردن مانعی برای تثبیت کنترل کامل اسرائیل بر قدس شرقی است. در مقابل، اردن این مسئله را «خط قرمز» امنیت ملی خود می‌داند؛ زیرا جایگاه مذهبی خاندان هاشمی تا حد زیادی با نقش تاریخی آن در حفاظت از مسجدالاقصی گره خورده است.

از سوی دیگر، برخی تحلیل‌ها این تحرکات را به پروژه عادی‌سازی روابط اسرائیل با کشورهای عربی مرتبط می‌دانند. در سال‌های گذشته بارها گزارش‌هایی منتشر شده بود مبنی بر اینکه برخی بازیگران منطقه‌ای خواهان بازتعریف ساختار اداره اماکن مقدس قدس هستند؛ موضوعی که همواره با مخالفت شدید اردن روبه‌رو شده است.

واکنش اردن و جهان عرب

اگرچه دولت آمریکا گزارش منتشرشده درباره طرح جدید را رد کرده، اما مقام‌های اردنی و فلسطینی طی ماه‌های اخیر بارها نسبت به «تلاش برای تغییر وضعیت تاریخی الاقصی» هشدار داده‌اند. وزارت خارجه اردن تأکید کرده که اداره مسجدالاقصی تنها در اختیار «وقف اسلامی اردن» است و هرگونه دخالت دیگر را نقض قوانین بین‌المللی می‌داند.

همزمان رسانه‌های عربی گزارش داده‌اند که عربستان سعودی و برخی کشورهای عربی نیز نگران پیامدهای چنین اقدامی هستند؛ زیرا هرگونه تغییر در وضعیت مسجدالاقصی می‌تواند واکنش‌های گسترده مذهبی و سیاسی در جهان اسلام ایجاد کند.

آیا وضعیت مسجدالاقصی در آستانه تغییر است؟

در حال حاضر هیچ تصمیم رسمی درباره تغییر قیمومت اردن اعلام نشده و بخشی از گزارش‌های منتشرشده همچنان در حد ادعاهای رسانه‌ای باقی مانده‌اند. با این حال، افزایش تنش‌ها پیرامون مسجدالاقصی و طرح دوباره ایده «چنددینی کردن» این مکان مقدس نشان می‌دهد که موضوع قدس همچنان یکی از حساس‌ترین پرونده‌های سیاسی خاورمیانه است.

کارشناسان هشدار می‌دهند هرگونه اقدام برای تغییر وضعیت تاریخی مسجدالاقصی، نه‌تنها روابط اردن و اسرائیل را وارد مرحله‌ای بحرانی خواهد کرد، بلکه می‌تواند موج تازه‌ای از تنش‌های مذهبی و امنیتی در منطقه ایجاد کند؛ بحرانی که دامنه آن فراتر از فلسطین و اسرائیل خواهد رفت.