دکتر فرید قاسملو در گفت و گو با قدس آنلاین درباره اهمیت تقویم ایران اظهار می دارد: کاربرد تقویم در هر جامعه به رکن مهم اقتصاد و زیرساخت های اقتصادی آن جامعه بستگی دارد. به روایتی دیگر تقویم کاربرد اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دارد و هر جامعه برای نظم بخشیدن به ارکان اجتماعی خود به تقویم نیاز است.
این پژوهشگر تاریخ می افزاید: پیش از ورود جهان به دنیای مدرن و مدرنیسم که نیروی بخار و پس از آن نیروی برق، سبب شده بود اقتصاد محوریت پیدا کند، اقتصاد محوریت کشاورزی بود. بنابراین جامعه ای که اقتصاد کشاورزی داشت مجبور بود با نظام طبیعت هماهنگ شود تا بداند چه موقع دانه بکارد، چه زمانی از دانه مواظبت کند و به آن آب بدهد و چه موقع دانه را بردارد و خرمن کند تا در پایان مأموران دولتی مالیاتشان را بگیرند و اقتصاد مملکت شان بچرخد. بنابراین تقویم بسیار مهم است تا بدانیم در چه سالی هستیم و چه فصل و چه روزی؟ بخصوص در یک جامعه کشاورز محور مانند کشور ایران و فلات ایران که تقویم وابستگی مهم و زیرساختی با اقتصاد جامعه دارد.
قدیمی ترین تقویم
قاسملو می گوید: کهن ترین ردپایی که از استفاده تقویمی داریم به حدود ۵۰۰سال پیش از میلاد و اوج امپراطوری هخامنشی می رسد که از تقویم برای کنترل مظاهر طبیعت، فصول چهارگانه با هدف تطبیق طبیعت با کشاورزی استفاده کرده ایم.
بهترین تقویم هایی که در کشور منتشر شده اند
عضو هیئت علمی بنیاد دایره المعارف اسلامی، درباره وجود تقویم دقیق در کشور تصریح می کند: نمی توان به طور حتم مطمئن بود که تقویم دقیقی وجود دارد. اما می توان گفت بهترین تقویم، تقویمی است که امور زندگی شما را کنترل کند و موجب آشفتگی معیشت تان نشود.
وی در ادامه می افزاید: تمام کشورهای عربی از حدود یکی دو قرن پیش از هجرت تاکنون و نیز تا زمانی که اقتصادشان رشد نکرده بود، تمامی امور زندگی شان را با تقویم قمری می گذراندند. تقویم قمری هیچ ارتباطی با مظاهر طبیعت ندارد و تقویم غیردقیقی است اما برای کشورهای عربی کاربرد داشت چراکه سرزمین عربستان و تمام شبه جزیره، کشاورزی محور نبود و با همین تقویم شکسته بسته امورشان می گذشت. اما با ورود به قرن بیستم و به وجود آمدن اقتصاد نفت محور در این کشورها، آن ها مجبور شدند تقویم رسمی شان را به تقویم میلادی که با مظاهر طبیعت هماهنگ است، تغییر دهند.
انواع تقویم ها در ایران
عضو هیئت علمی بنیاد دایره المعارف اسلامی می گوید: در کشور ما سه نوع تقویم وجود دارد؛ یکی تقویم ملی که امور زندگی اقتصادی ما با آن می گذرد، یعنی بر اساس تقویم ملی سر کار می رویم، حقوق و دستمزد می گیریم و به تعطیلات می رویم. دیگری تقویم مذهبی که قمری است و مناسبت های مذهبی مان را با آن برپا می داریم و سومین تقویمی که در کشور داریم تقویم جهانی و میلادی است که امور بین المللی مان را با این تقویم هماهنگ می کنیم.
نامگذاری سال ها به نام حیوانات بر چه اساسی است؟
دکتر قاسملو می گوید: اگر به تقویم دوره هخامنشی رجوع کنیم خواهیم دید که در آن دوره، تقویم کاملاً کشاورزی محور بود و در دوره اشکانی و ساسانی هم، چنین بوده است تا زمانی که وارد قلمرو اسلام شدیم. در قلمرو اسلام از حدفاصل قرن اول هجری تا قرن هفتم یعنی سال ۶۱۷ هجری قمری ما دو نوع تقویم داشتیم؛ یکی تقویم شمسی که بر اساس آن، امور کشاورزی را انجام می دادیم و دیگری تقویم قمری که توسط آن امور مذهبی انجام می شد. اما پس از حمله مغول به ایران، ما با تقویم ۱۲حیوانی مغولی نیز آشنا شدیم . تقویم ۱۲حیوانی مغولی این است که در یک دوره دوازده ساله، هر سال به نام یک حیوان نامگذاری می شود.
این پژوهشگر تاریخ درباره اعتبار تقویم مغولی می گوید: تقویم مغولی صرفاً یک قرارداد عرفی-مذهبی است و به هیچ وجه معتبر نیست. چون یکی از دستاوردهای حمله مغول به ایران، پذیرفتن برخی آداب زندگی مغولی بود. بنابراین تقویم مغولی تنها در حد یک قرارداد عرفی در آن زمان پذیرفته شد.
سال ۱۴۰۳ سال اژدها یا سال نهنگ؟
این تاریخ دان تقویم ایران، برخلاف تصور عموم مردم که سال ۱۴۰۳ را سال اژدها می دانند، می گوید: سال ۱۴۰۳ سال نهنگ است. چراکه در تقویم ۱۲حیوانی مغولی که در کشور ما از قرن هفتم مورد استفاده قرار می گرفته چیزی به نام اژدها وجود ندارد.
وی توضیح می دهد: یکی دو سال است که اژدها وارد ادبیات ما شده که آن هم به سبب مبادلات اقتصادی کشورمان با چین است. سال اژدها در تقویم چین وجود دارد و این نشان می دهد که ما همچنان در عرصه تقویم شناسی با جهان مراوده داریم.
عضو هیئت علمی بنیاد دایره المعارف اسلامی بیان می کند: کشور ایران میراث دار مجموعه ای از تقویم هاست که سابقه ۲۵ قرن حضور در ادبیات علمی و شفاهی و نسل به نسل مردم ایران داشته است. این سنت موجب شده که در حال حاضر تقویمی داریم که به طرز جالب و شگفت انگیزی با مظاهر طبیعت هماهنگ است. با این تقویم می دانیم کی بهار آغاز می شود، کی تابستان، کی پاییز شروع می شود و کی زمستان. برای شروع هر یک از فصول در کشورمان یک ردپا داریم. آغاز بهار را با جشن همیشگی نوروز و ابتدای زمستان را با شب چله شروع می کنیم و همین رد پاها نشان می دهد که تقویم در زندگی ما نشسته است.
قاسملو ادامه می دهد: نکته قابل توجه درباره تقویم کشور ما این است که آن چیزی که در حال حاضر میراث دارش هستیم در واقع تقویم هجری خورشیدی است که به نحو بسیار هماهنگی با مظاهر طبیعت همسو است و می توان گفت هیچ تقویم دیگری در دنیا این گونه با مظاهر طبیعت هماهنگ نیست.
نویسنده کتاب تاریخ تقویم ایران می افزاید: در تقویم هجری خورشیدی ۶ ماه نخست سال ۳۱ روز است که این پدیده نیز اتفاقی نیست؛ چون طول فصل بهار و تابستان هرکدام ۹۳ روز است و پاییز ۹۰ و زمستان هم ۹۰ روز است. بنابراین کسانی که تقریبا ۹۸ سال پیش تقویم هجری شمسی را برنامه ریزی کرده و به تصویب رسانده اند، آدم های دانشمند و بسیار باهوشی بوده اند و ما باید این میراث مهم بشری را که همان تقویم هجری خورشید است پاس بداریم.
آیا تقویم چینی معتبر است؟
عضو هیئت علمی بنیاد دائره المعارف اسلامی درباره تقویم چینی می گوید: اعتبار تمدن ها را نمی توان با هم مقایسه کرد. اگر منظور نامگذاری ۱۲حیوانی است، به هیچ عنوان اعتباری ندارد و صرفا یک قرارداد است. چینی ها معتقدند هر سال به اسم یک حیوان نام گذاری شود که این نامگذاری نشان می دهد؛ در فکر تمدن چین جانوران در زندگی آدم ها بسیار مهم هستند. اما تقویم هجری شمسی ما به جانوران توجه نمی کند بلکه به مظاهر طبیعت توجه فراوان دارد.
قاسملو می گوید: چند الگوی مهم در تقویم هجری شمسی داریم؛ یکی نوروز است که نیمکره شمالی وارد فصل بهار می شود که دل انگیزترین فصل است و در آن طبیعت از خواب بیدار می شود. دیگری شب چله است و چندین مظهر دیگر طبیعت در تقویم هجری شمسی که بیانگر این است؛ هر قدر در شرق دور به حیوانات اهمیت می دهند، ما در ایران به طبیعت غیرحیوانی و محیط زیست اهمیت می دهیم.
نظر شما