مسجد محله، در درجه نخست برای نیازهای روزمره و عبادی ساکنان یک محله شکل می‌گرفت؛ جایی برای نماز جماعت، برگزاری آیین‌های مذهبی و ارتباط نزدیک میان مردم همان محله. اما مسجد جامع، مسجدِ یک شهر بود؛ فضایی برای گرد آمدن مردم از محله‌های مختلف در یک اجتماع بزرگ‌تر.

مهم‌ترین نمود این تفاوت، در برگزاری مراسم نماز جمعه است برخلاف نمازهای روزانه که می‌توانستند در مساجد محلی برگزار شوند، نماز جمعه در سنت اسلامی با اجتماع عمومی مردم پیوند داشت و مسجد جامع، محل اصلی این گردهمایی بود. خطبه جمعه نیز در دوره‌های مختلف تاریخی، علاوه بر جنبه مذهبی، گاه با مسائل اجتماعی و سیاسی جامعه همراه بود. از همین رو، مساجد جامع در بسیاری از شهرهای تاریخی ایران در مقیاسی فراتر از یک محله و در کنار بازار، میدان و مسیرهای اصلی شهر شکل و قرار می‌گرفت. این مسجد محل دیدار و گردهمایی مردم، آموزش و انتقال دانش دینی و در دوره‌هایی در کنار بازار و میادین یکی از مهم‌ترین فضاهای عمومی شهر بود. بنابراین اهمیت آن تنها به عبادت محدود نمی‌شد؛ مسجد جامع بخشی از ساختار اجتماعی و شهری ایران را شکل می‌داد. معماری این بناها نیز بازتاب همین جایگاه است. حیاط‌های بزرگ، شبستان‌ها، ایوان‌ها، گنبدها و کتیبه‌ها تنها عناصر تزئینی نیستند؛ بلکه نشان‌دهنده جایگاه مسجد جامع در فرهنگ و تاریخ هر شهرند. در طول قرن‌ها، هر دوره تاریخی لایه‌ای تازه به این بناها افزوده و آنها را به حافظه‌ای معماری از گذشته ایران تبدیل کرده است. با این حال، مسجد جامع فقط یادگاری از گذشته نیست. بسیاری از این بناها هنوز محل عبادت و حضور مردم‌اند و همین تداوم استفاده، آنها را به بخشی از «میراث زنده» شهر تبدیل کرده است.