مردی شبانه فریاد میزد «مار... مار...». مردم میگریختند، کودکان میگریستند و خانههایی برای یافتن مار بههم میریخت... تا اینکه صبح شد، طنابی افتاده بود و نشان میداد: یک خطر خیالی، ترس واقعی را ایجاد کرده است. چون همه شنیده بودند، اما کسی ندیده بود.
«سواد رسانهای»! اصطلاحی که این روزها زیاد میشنویم. مفهومی که به ما آموزش میدهد پیش از انتقال اطلاعات و پیامهای رسانهای، آنها را به دقت مورد تحلیل و ارزیابی قرار دهیم.
شاید برایتان عجیب باشد که حکمت ۹۸ نهجالبلاغه نیز جلوههای دقیقی از این مفهوم امروزی را منعکس کرده و میگوید: «اعْقِلُوا الْخَبَرَ إِذَا سَمِعْتُمُوهُ عَقْلَ رِعَایَةٍ لَا عَقْلَ رِوَایَةٍ، فَإِنَّ رُوَاةَ الْعِلْمِ کَثِیرٌ وَ رُعَاتَهُ قَلِیلٌ»؛ هرگاه خبری شنیدید آن را نیک بفهمید و در آن بیندیشید، نه این که بشنوید و نقل کنید. زیرا راویان علم بسیارند و رعایتکنندگان آن اندک.
«عقل»، از «عِقال»، یعنی زانوبند شتر گرفته شده (راغبأصفهانی، مفرداتألفاظالقرآن، ص۵۷۸)، زیرا همانگونه که عِقال، مانع حرکت شتر میشود، در هنگام شنیدن یک مطلب، عقل نیز چنین کارکردی دارد و به توقفگاهی برای فهمیدن درستی یا نادرستی آن مطلب تبدیل میشود. جالبتر آنکه وقتی کنار کلمهی «رعایۀ: حفظ و مراقبت» (ابنمنظور، لسانالعرب، ج۱۴، ص۳۲۷) قرار میگیرد، معنای عمیقتری هم پیدا میکند:
عقل رعایۀ = ایستگاه مراقبت از خبر:
۱- مراقبت در مرحله فهم و روایتگری: یعنی درک و فهم حقیقت هر خبر پیش از بازنشر آن؛
۲- مراقبت در مرحله عمل و کُنشگری: یعنی پایبندی و عمل به حقیقت پس از درک و فهم آن.
اکنون در حالیکه افراد بسیاری، تنها روایتکنندگان و خبرسازان شبکههای اجتماعی هستند، «سواد رسانهای علوی» به ما میآموزد که:
هر شنیدهای را حقیقت ندانیم؛
در آن به خوبی بیندیشیم؛
و آن را به گونهای دریابیم که بتوانیم در زندگی پیاده کنیم.
امیرالمؤمنین علیهالسلام این مفهوم تأملبرانگیز را با یک تصویر واقعی نیز نشان میدهند:
«لَیْسَ بَیْنَ الْحَقِّ وَ الْبَاطِلِ إِلَّا أَرْبَعُ أَصَابِعَ...»؛ بدانید که میان حق و باطل جز چهار انگشت فاصله نیست. پرسیدند، معنای آن چیست؟ حضرت، انگشتان مبارک خود را میان چشم و گوش گذاشته و فرمودند: باطل آن است که بگویی «شنیدم» و حق آن است که بگویی «دیدم» (نهجالبلاغه، خطبه ۱۴۱).
پس اگر:
- هر خبری را فقط چون «شنیدهایم» باور کرده و آن را منتشر کنیم، سهم ما در «گسترش باطل» چیست؟
- هر خبری را که خوب «فهمیدهایم»، به کناری نهاده و عمل نکنیم، سهم ما در «گسترش حق» کجاست؟
و در آن صورت: «زیست علوی در عصر رسانه»، چه میشود؟
تمرین کاربردی هفته (تمرین سواد رسانهای علوی)
این هفته، پیش از آنکه هر خبر جدیدی را برای دیگران نقل کنی، با خودت تأمل کن:
ــ دانستن این خبر چه مشکلی از خودم یا دیگران را حل میکند؟
نظر شما