فرق وقف با بسیاری از کارهای خیر دیگر این است که اثرش فقط به امروز محدود نمیشود و میتواند سالها و حتی نسلها ادامه پیدا کند. به همین دلیل، وقف همیشه نقش مهمی در پاسخ به نیازهای دینی و اجتماعی مردم داشته است.
در طول تاریخ، وقف فقط به ساخت مسجد یا کمک به نیازمندان خلاصه نشده و بخشهای مختلف زندگی مردم را دربر گرفته است. بسیاری از مدرسهها، مراکز درمانی و حتی آثار هنری و تاریخی، نتیجه همین نگاه آیندهنگر واقفانی است که خواستهاند یاد و اثر کارشان باقی بماند. این نگاه باعث شده وقف، علاوه بر کارکرد اجتماعی، سهم مهمی در شکلگیری میراث فرهنگی داشته باشد.
آثار و اشیای وقفی، نمونههای ملموس همین فرهنگ هستند؛ یادگارهایی که هم کاربرد داشتهاند و هم معنا، و امروز میتوانند روایتگر باورها، نیتها و سلیقه مردمانی باشند که آنها را برای استفاده عموم وقف کردهاند.
وقف و اهمیت آن در آستان قدس رضوی
با توجه به اینکه وقف، از دیرباز نهادی برای تأمین نیازهای دینی، اجتماعی، عمومی و فرهنگی بوده است، اما در حرمهای ائمه معصومین(ع)، خصوصاً آستان قدس رضوی، وقف نقشی فراتر از تأمین مالی داشته و به خلق اشیای هنری، تزئینی و معماری انجامیده است.
تاریخچه وقف در آستان قدس رضوی از کهنترین و متنوعترین نمونههای نهاد وقف در جهان اسلام است و عمری بیش از هزار سال دارد؛ تاریخی که با عشق و ایمان واقفین توأم شده و با نیازهای اجتماعی زائران گره خورده است.
نخستین نشانههای وقف در آستان قدس رضوی به اوایل قرن سوم هجری و پس از شهادت امام رضا(ع) بازمیگردد. از همان زمان که بارگاه آن حضرت در سناباد طوس شکل گرفت، دوستداران اهلبیت، املاک، باغها، زمینها و اموال خود را برای آبادانی حرم مطهر، اطعام زائران و خدمت به مجاوران وقف کردند. این وقفها در ابتدا ساده و محدود اما پیوسته و رو به گسترش بود.
سنت وقف در دوران قاجار
دوران قاجار (۱۲۱۰–۱۳۴۴ق) را میتوان یکی از دورههای پررونق وقف در تاریخ ایران دانست؛ دورهای که با وجود ضعفهای سیاسی و فشارهای خارجی، سنتهای دینی و نهادهای مذهبی همچنان نقش پررنگی در سامان بخشیدن به مسائل اجتماعی ایفا میکردند. وقف، بهعنوان یکی از مهمترین ابزارهای تحقق عدالت اجتماعی و تأمین نیازهای عمومی، در این عصر جایگاهی ویژه داشت.
پادشاهان قاجار، شاهزادگان، علما و حتی طبقات متوسط جامعه، با وقف املاک، باغها، کاروانسراها، حمامها، بازارها و اراضی کشاورزی، در گسترش خدمات عمومی سهیم بودند. بخش قابلتوجهی از این موقوفات به امور مذهبی همچون مساجد، مدارس علوم دینی، تکایا، حسینیهها و مراسم عزاداری اختصاص داشت و بخشی دیگر صرف امور عامالمنفعه مانند اطعام فقرا، درمان بیماران، رسیدگی به یتیمان و مسافران میشد.
در این دوره، اسناد وقفی با دقت حقوقی بالایی تنظیم میشد و واقفان شروط مشخصی برای مصرف درآمد موقوفه، تولیت و نظارت بر آن تعیین میکردند. همین امر موجب شد بسیاری از موقوفات قاجاری تا امروز نیز پابرجا بمانند.
وقف در آستان قدس رضوی در عصر قاجار
آستان قدس رضوی در دوران قاجار، یکی از مهمترین کانونهای مهم مورد توجه واقفان در ایران بود. ارادت ویژه پادشاهان قاجار و مردم به امام رضا(ع)، موجب شد حجم موقوفات این آستانه در این دوره بهطور چشمگیری افزایش یابد. پادشاهانی چون فتحعلیشاه و ناصرالدینشاه، علاوه بر بازسازی و توسعه حرم مطهر، املاک متعددی را به آستان قدس وقف کردند.
این موقوفات شامل روستاها، زمینهای کشاورزی، قنوات، باغها، بازارها و کاروانسراهایی در مشهد و دیگر شهرهای ایران بود که درآمد آنها صرف اداره حرم، حقوق خادمان، روشنایی، اطعام زائران، برگزاری مراسم مذهبی و رسیدگی به نیازمندان میشد. در واقع، آستان قدس رضوی در عصر قاجار تنها یک نهاد مذهبی نبود، بلکه نقشی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در منطقه ایفا میکرد.
نکته قابلتوجه آن است که بسیاری از سنتها و ساختارهای مدیریتی وقف در آستان قدس، در همین دوره تثبیت شد؛ از جمله ثبت دقیق اسناد وقفی، تعیین متولیان، و نظارت بر مصرف نیات واقفان. این میراث ارزشمند، زمینهساز تداوم و گسترش فعالیتهای آستان قدس رضوی در دورههای بعد شد.
درهای وقفشده؛ الگویی از هنر، ارادت و وقار در حرم رضوی
در تاریخ هنر اسلامی ایران، بهویژه در تاریخ زیارت و موقوفات، آستانهایی مانند بارگاه منور رضوی بهمثابه بستر زایش و تداوم هنرهای نفیس عمل کردهاند. آثار هنری ارزشمندی که اکنون نمونههای پرشماری از آن در این آستان قدسی به جا مانده است.
یکی از مهمترین این آثار فاخر، درهای نفیسی از جمله درهای طلا، نقره و چوبی حرم مطهّر رضوی است که در دوران قاجار وقف این حرم و بارگاه شده است. آثاری که همچنان بخش مهمی از میراث مادی و معنوی حرم به شمار میآیند.
تعدادی از این درها که با هنر و ذوق استادکاران ایرانی مزین شدهاند، به صورت مستقیم وقف این آستان شده و تعدادی دیگر از آنها از ماحصل درآمد موقوفات مختلفی ساخته شدهاند که بر حرم مطهر وقف شدهاند؛ اما وجه مشترک همه آنها ارادت واقفان به پیشگاه مطهر علی بن موسی الرضا(ع) است.
در ادامه با مهمترین درهای وقفی روضه منوره حرم مطهر رضوی، در دوران قاجار آشنا میشویم.
درِ طلای مرصّع
درِ طلای مرصّع، از کهنترین و فاخرترین درهای آستان قدس رضوی است؛ دری به طول ۱۷۵ و عرض ۷۵ سانتیمتر که از طلای خالص ساخته و به جواهرات گرانبها آراسته شده است. این درب در سال ۱۲۳۳ هجری قمری، به شکرانۀ پیروزی فتحعلیشاه قاجار بر فتحخان افغان، وزیر محمودشاه درانی، به آستان مقدس رضوی اهدا شد. میرزاعبداللهخان امینالدوله آن را از تهران به مشهد آورد و با نظارت میرزا هدایتالله مجتهد، در پای ضریح مطهر نصب شد.
این اثر نفیس، در جریان فتنۀ حسنخان سالار از جای کنده و جواهراتش غارت شد؛ اما چند دهه بعد، در سال ۱۲۶۸ هجری قمری، بار دیگر طلاکوب و جواهرنشان گردید و در دوران تولیت میرزافضلالله وزیرنظام، مجددا بر بدنه ضریح جای گرفت. در دورههای بعد محل نصب این دستخوش تغییر شد؛ در عصر پهلوی بر دیوار جنوبشرقی بقعه نصب گردید و امروزه در قابی، زیر گنبد مطهر و بر دیوار غربی بقعه قرار گرفته است.
بر روی این در، اشعاری در ستایش بانی آن نقش بسته که دو بیت آغازینش چنین است: شه خلد آشیان فتحعلی شاه/ که بادا روح او با روح توأم/ دری از زر خالص پیشکش کرد/ به سبط اشرف اولاد آدم
درِ طلای ملمّع پیشِ روی مبارک
یکی دیگر از درهای شاخص حرم مطهر، درِ طلای ملمّع پیشِ روی مبارک است که ساخت آن به دوران ناصرالدینشاه قاجار بازمیگردد. این در، بنا بر قصیدۀ مندرج بر آن، از جمله وقفیات ناصرالدینشاه است و در سال ۱۲۷۲ هجری قمری، به فرمان او و در زمان نیابت تولیت محمدحسین عضدالملک قزوینی ساخته شده است.
سطح این در به آیات قرآن کریم، از جمله آیه «الله نور السموات و الارض» و نیز احادیثی چون «انا مدینة العلم و علی بابها» و روایت مشهور امام رضا(ع) درباره فضیلت زیارت ایشان مزین شده است. با این حال، طبق اشعار محمدعلی سروش که بر در نقش بسته، زیورآلات آن در دورهای به غارت رفت و ناصرالدینشاه بار دیگر فرمان طلاکاری و بازآرایی آن را صادر کرد.
این در نیز در سالهای ۱۳۰۳ و ۱۳۴۲ شمسی مرمت شد و برای جلوگیری از فرسایش، روکشی محافظ بر آن افزودند. از سال ۱۳۵۴ شمسی، این اثر به موزه آستان قدس منتقل شد و به جای آن، دری طلایی که به دستور فرح، همسر محمدرضاشاه پهلوی ساخته شده بود، در محل نصب گردید. درِ جایگزین نیز در سال ۱۳۶۰ شمسی بازسازی و به آیات، احادیث و اشعار آراسته شد.
درِ طلای پایینِ پای مبارک
درِ طلای پایینِ پای مبارک، که حرم مطهر را به گنبد حاتمخانی پیوند میدهد، یادگاری دیگر از سنت وقف در دورههای پیشین است. در این محل، درِ جواهرنشان نفیسی از وقفیات شاه عباس اول صفوی نصب بود که در آشوبهای اواخر عهد افشاریه، طلا و جواهراتش به دست نادرمیرزا افشار به یغما رفت.
درِ فعلی، در سال ۱۲۸۴ هجری قمری به همت دوستعلیخان معیرالممالک، خزانهدار و وزیر مالیه عهد ناصری، طلاکوب شد. این در با ابعاد ۲۸۵ در ۱۹۵ سانتیمتر، با اشعاری در مدح ائمه اطهار(ع) و احادیثی چون «ولایة علی حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی» زینت یافته است.
امروزه این در نیز همچون دیگر آثار نفیس تاریخی، در موزه مرکزی آستان قدس رضوی نگهداری میشود. بر نقرۀ ترنج پشت در، وقفنامۀ دوستعلیخان معیرالممالک حک شده که نشاندهندۀ نیت واقف و پیوند عمیق این اثر با فرهنگ ارادت و وقف در آستان رضوی است.
منبع: مجله هنر آستان، شماره ۸ بهار ۹۳، مقاله درهای نفیس وقفی حرم مطهّر رضوی در دورۀ قاجار، سید حسن حسینی
کارشناس ارشد تاریخ و پژوهشگر گروه تراجم و انساب بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی
خبرنگار: زهره هاشمی
نظر شما