جنگ رمضان با داغی بزرگ و از دست دادنهای سخت شروع شد، اما از همان نخستین روزها مردم ایران با قلبی داغدیده و با گامهای استوار در میدان حضور پیدا کردند. حضوری که هر چند با اتکا به قدرت الهی و عنایت امام زمان(عج) ممکن شد، اما به گفته آیات و روایات بسته و وابسته به برخی از صفات و ویژگیهای انسانی نیز بود. صفاتی مانند شجاعت که در ملت ما زبانزد است. شجاعت یکی از برجستهترین فضائل اخلاقی در آموزههای دینی به شمار میآید و در بسیاری از متون دینی به عنوان نیرویی درونی برای ایستادگی در برابر سختیها، دفاع از حق و مقابله با ظلم معرفی شده است. فرد شجاع کسی است که با وجود ترسهای طبیعی، بهخاطر تکیه بر خداوند متعال و ایمان به او، تعهد اخلاقی و احساس مسئولیت در برابر خدا و جامعه، از انجام کار درست بازنمیایستد. مانند تمام مردم ایران زمین که در این روزهای جنگ تحمیل شده، برای دفاع از میهن و آرمانهای خود پای کار ایستادهاند. بعضی پای پدافندها و لانچرها، بعضی با حفظ خدمات خود به مردم و حتی دانشآموزانی که به درس خواندن ادامه میدهند.
شجاعت در تعریف دینی
در تعالیم ادیان الهی، شجاعت پیوندی عمیق با ایمان و توکل دارد. انسان مؤمن هنگامی که به قدرت و حمایت الهی باور دارد، میتواند در برابر تهدیدها، فشارها و دشواریها استقامت نشان دهد. پیامبران الهی و شخصیتهای برجسته دینی نیز نمونههای بارزی از این فضیلت بودهاند؛ آنان با شجاعت در برابر ظلم، جهل و انحراف ایستادند و با تحمل سختیها، راه هدایت و عدالت را برای انسانها هموار کردند. از سوی دیگر، شجاعت در آموزههای دینی همواره با عقلانیت، اعتدال و اخلاق تعریف میشود. شجاعت واقعی با بیاحتیاطی، خشونت یا ماجراجویی یا به رخ کشاندن خود تفاوت دارد. دین اسلام انسان را به شجاعتی دعوت میکند که در خدمت حق، عدالت و در راستای خیر عمومی باشد، نه در مسیر خودخواهی یا آسیب رساندن به دیگران. بنابراین، شجاعت فضیلتی است که در کنار صفاتی مانند نیت خدایی، صبر، حکمت و تقوا معنا پیدا میکند.
بررسی مفهوم شجاعت در آموزههای دینی نشان میدهد این صفت نه تنها در میدانهای بزرگ اجتماعی و تاریخی اهمیت دارد، بلکه در زندگی روزمره انسان نیز در عرصههایی مانند مقاومت در برابر گناه و پایمردی بر حق نقش اساسی ایفا میکند. از این رو، شجاعت را میتوان یکی از پایههای اساسی شکلگیری شخصیت اخلاقی و معنوی انسان در نگاه دین اسلام دانست.
عرصههای شجاعت
امام علی(ع) در تعریف شجاعت میفرمایند: «الشَّجَاعَةُ صَبْرُ سَاعَةٍ؛ شجاعت، صبر و پایداری در یک لحظه سرنوشتساز است. (نهجالبلاغه، حکمت ۴۷) این حدیث نشان میدهد شجاعت صرفاً به معنای نترسیدن نیست، بلکه توانایی کنترل ترس و ایستادگی در لحظههای دشوار است. انسان شجاع فردی است که هنگام رویارویی با خطر، ظلم یا سختیها، با صبر، اراده و اعتماد به خدا از مسیر حق عقبنشینی نمیکند. بنابراین در نگاه دین اسلام، ابزاری است که انسان را در دفاع از حقیقت و انجام وظیفه یاری میدهد.
شجاعت در میدان رزم
وجود از بارزترین مراتب آن شجاعت و دلاوری در میدان رزم است؛ زمانی که در مواجهه با خطر کشته شدن، اسارت، غارت شدن و شکست، انسان نترسد و پای کار دفاع و رزم برای میهن و آرمانهای خود بماند. در قرآن کریم شجاعت فرماندهان و رزمندگان به عنوان نمونه مشخصی از شجاعت تحسین و تأیید شده در ساحت خداوند بیان شده است. شجاعت و دلیری از شرایط طالوت برای فرماندهی بنیاسرائیل در میدان جنگ معرفی شده و خداوند بزرگ در سوره بقره بیان کرده است: «و پیامبرشان به آنان گفت: بیتردید خدا طالوت را برای شما به زمامداری برانگیخت. گفتند: [شگفتا!] چگونه او را بر ما حکومت باشد و حال آنکه ما به فرمانروایی از او سزاوارتریم، و به او وسعت و فراخی مالی داده نشده پس ما کجا و زمامداری انسانی تهیدست کجا!؟ پیامبرشان گفت: خدا او را بر شما برگزیده و وی را در دانش و نیروی جسمی فزونی داده و خدا زمامداریاش را به هر کسی که بخواهد عطا میکند؛ و خدا بسیار عطاکننده و داناست». ( سوره بقره، آیه ۲۴۷)
مبارزه انسان با خودش
یکی دیگر از مراتب دلاوری و شجاعت، غلبه بر هوا و هوسهای خود انسان است، امری که در اصطلاح به آن مبارزه با نفس اماره میگوییم. رعایت دایره اخلاق دینی و احکام نیز دلاوری میخواهد، اینکه انسان بر خود تسلط داشته باشد. در روایتی از حضرت محمد(ص) شجاعترین مردم کسی معرفی شده که بر هوای نفس خود غلبه کند و از این مبارزه به جهاد اکبر نام برده شده است.
شجاعت در مواجهه با مشکلات زندگی
صبر در برابر مشکلات و فراز و فرودهای زندگی از دیگر مراتب شجاعت دانسته شده است. بر اساس چندین آیه قرآن، یکی از سنتهای خداوند قرار دادن انسان در معرض آزمایشات و مشکلات متعدد است. علمای اخلاق، صبر در برابر مشکلات زندگی را حاصل فضیلت شجاعت دانستهاند و در کتب لغت نیز صبر را ترکیبی از وقار و شجاعت قرار دادهاند.
برخورد شجاعانه با عادات
همه ما کمابیش عادتهایی داریم که میدانیم باید تغییر کنند. چه بر اساس آموزههای دینی و چه اصول عرفی یک سری از رفتارها را خوب نمیدانیم. اما متأسفانه ممکن است انجام آنها به عادت تبدیل شده باشد. شجاعت پذیرفتن این امر و خواست تغییر آن مبارزهای دائمی با خود است. پس این مرتبه از صفت شجاعت را هم میتوان در خود پیدا کرد و به آن دست یافت. در روایتی پیامبر اسلام(ص) شجاعترین مردم را کسی معرفی کرده است که هنگام غضب خود را کنترل کند. (ریشهری، میزان الحکمه، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۱۴۱۳). چه خوب است با نظر به این حدیث در این امر استمرار داشته باشیم.
شجاعت عقلی
قدرت عقل نعمتی است که خدا با شدت و ضعف به ما هدیه کرده است. شجاعت مبارزه با اعتقادات بیاساس و خرافاتی که جامعه را آلوده و به دلیل ضعف عقلانی رواج پیدا کرده است شجاعت عقلی مینامند. شهید مطهری در توصیف تحولی که شیخ طوسی در فقه شیعه ایجاد کرد، از آن به شجاعت عقلی که حرکتی سنتشکنانه و برخلاف سنت مألوف است، نام میبرد. (مطهری، مجموعه آثار، ج۲۰، ص۱۴۳-۱۴۲)
نظر شما