عبدالحسین ملک‌جعفریان، رئیس اداره گنجینه‌های معاونت موزه‌ها و گنجینه‌های فرهنگی آستان قدس رضوی دراین‌خصوص به خبرنگار ما، گفت: گنجینه نجوم، یکی از گنجینه‌های جذاب موزه رضوی به‌ویژه برای نسل جوان به شمار می‌آید که به پشتوانه مجموعه آثار اهدایی مرحوم دکتر سید جلال‌الدین تهرانی (۱۳۶۶-۱۲۷۸)، از منجمان برجسته کشور، به آستان قدس رضوی، بنیان نهاده شده است.

وی با تأکید بر اینکه کره‌های سماوی و تلسکوپ‌ها، از جمله آثار ارزشمند حوزه نجوم موزه رضوی محسوب می‌شود، بیان کرد: کره سماوی، یک کره فرضی بزرگ با شعاعی بی‌نهایت (نامعلوم) است که تمامی اجرام آسمانی را در بر گرفته و مرکز آن نیز مرکز زمین یا مکان ناظر، (کسی که به آسمان نگاه می‌کند) است.

کره‌های سماوی ساخت انگلستان

ملک‌جعفریان، گفت: از جمله این آثار می‌توان به کره سماوی ساخت انگلستان در سال ۱۸۵۷ میلادی اشاره کرد که با ارتفاع ۳۶ سانتی‌متر و قطر ۲۳ سانتی‌متر، از جنس چوب و کاغذ، در شرکت نیوتن و پسران، ساخته شده است.

وی، ادامه داد: بر روی این کره سماوی، مدارها با دقت ۱۰ درجه و نصف‌النهارها با مبنای دایره‌البروج ۳۰ درجه و با مبنای استوای ۱۵ درجه، رسم شده است. هم‌چنین صور فلکی توسط رسم ستارگان و تجسم اشکال آنها، ترسیم شده است.

وی افزود: پایه کره نیز از دو بخش چوبی و برنجی ساخته شده است که بخش برنجی از استوا به سمت قطبین، از ۰ تا ۹۰ درجه تقسیم‌بندی و قدر ستارگان با ۶ واحد قراردادی، مشخص شده است.

رئیس اداره گنجینه‌های معاونت موزه‌ها و گنجینه‌های فرهنگی آستان قدس رضوی عنوان کرد: هم‌چنین کره سماوی دیگری که در سال ۱۸۶۰ میلادی با ارتفاع ۶۵ سانتی‌متر و قطر ۴۷ سانتی‌متر، از جنس خمیر کاغذ (لاکی روغنی)، توسط ادوارد استنفورد در انگلستان ساخته شده است، از جمله این آثار، به شمار می‌آید.

وی درباره این کره سماوی، گفت: بر روی این کره، مدار دایره‌البروج و همچنین ستارگان و صور فلکی نیم کره شمالی و جنوبی با توجه به بُعد و میلشان رسم شده است و منطقه‌البروج به‌صورت شطرنجی حول دایره‌البروج، مشخص شده است.

کره سماوی ساخت ایران

ملک‌جعفریان، اظهار کرد: هم‌چنین در موزه حرم مطهر رضوی، کره سماوی ساخت ایران وجود دارد؛ این کره توسط هاشم موسوی با ارتفاع ۳۴ سانتی‌متر و قطر ۱۸ سانتی‌متر، از جنس کاغذ، ساخته شده است.

وی در توصیف این اثر نیز، گفت: روی قسمت مقوایی کره با لاک و روغن پوشانده شده است و نام ماه‌های نجومی و قطب‌ها و برخی مدارات و نام آنها، مشخص شده است. نام سازنده نیز روی پایه فلزی کره به‌صورت حروف منفصل، کنده شده است.

کره سماوی ساخت دکتر تهرانی

رئیس اداره گنجینه‌های معاونت موزه‌ها و گنجینه‌های فرهنگی آستان قدس رضوی تصریح کرد: در این موزه، کره سماوی ساخت دکتر سید جلال‌الدین تهرانی نیز قابل بررسی است که در سال ۱۳۶۰ هجری قمری، با قطر ۵/۷ سانتی‌متر در بروکسل ساخته شده است. این کره که از جنس عاج است، با رنگ نارنجی، رنگ‌آمیزی شده است.

وی با اشاره به اینکه بر روی این کره، بعضی از ستارگان شاخص صور فلکی نیمکره‌های شمالی و جنوبی با توجه به بُعد و میلشان رسم شده است، افزود: هم‌چنین بیت شعر «آسمان کو سروش این عظمت کاندر عشق/ خرمن مه هجری خوشه پروین بدو جو»، بر روی اثر نوشته شده است.

تلسکوپ‌های ارزشمند

ملک‌جعفریان در ادامه گفت: علاوه‌بر کره‌های سماوی، از تعدادی تلکسوپ ارزشمند در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود که تلسکوپ شکستی ساخت انگلستان و تلسکوپ انعکاسی ساخت فرانسه، از جمله این آثار است.

وی بیان کرد: این تلسکوپ شکستی با طول کلی ۹۱ سانتی‌متر، طول لوله ۸۲/۳ سانتی‌متر، قطر عدسی گشودگی ۷/۳ سانتی‌متر و قطر عدسی شیئی ۹/۱ سانتی‌متر، از جنس برنج، در لندن ساخته شده است.

وی افزود: این تلسکوپ انعکاسی (بازتابی مدل گریگوری) نیز با طول کلی ۷۹ سانتی‌متر، طول لوله ۶۸/۷ سانتی‌متر، ارتفاع پایه ۴۲ سانتی‌متر و قطر عدسی چشمی ۳/۵ سانتی‌متر، از جنس برنج، در پاریس ساخته شده و قدمت آن به اواخر قرن ۱۸ میلادی برمی‌گردد.

گفتنی است، در حال حاضر، اهل تاریخ و فرهنگ با مراجعه به سامانه بازدید مجازی موزه‌های آستان قدس رضوی به نشانی https://digimuseum.razavi.ir، می‌توانند با نفایس موجود در این موزه‌ها، آشنا شوند.