معرفی شخصیت مؤمن آل فرعون

از آیات قرآن همین قدر استفاده می‌شود که او مردی بود از فرعونیان که به موسی(ع) ایمان آورده بود، اما ایمان خود را پنهان می‌داشت. در دل به موسی(ع) عشق می‌ورزید و خود را موظف به دفاع از او می‌دید. او مردی هوشیار، دقیق، وقت‌شناس و از نظر منطقی بسیار نیرومند بود که در لحظات حساس به یاری موسی شتافت و چنان که در دنباله این آیات خواهد آمد، او را از یک توطئه خطرناک قتل رهایی بخشید.

هویت و جایگاه او

این شخص، بنابر روایات و تفاسیر، پسرعمو و پسرخاله فرعون بوده و حزقیل نامیده می‌شده است. امام فخر رازی می‌نویسد: «گفته‌اند پسر عم فرعون بود.» او مسئولیت حفاظت از خزاین و گنجینه‌های فرعون را بر عهده داشت. قرآن کریم از او به عنوان «مؤمن من آل فرعون» یاد کرده و در آیات ۲۸ تا ۴۵ سوره مومن از دفاع جانانه او از حضرت موسی و خنثی شدن توطئه ترور حضرت موسی(ع) توسط او سخن می‌گوید. همچنین، قرآن به ایمان کامل او به خدا، معاد، دعوت انبیاء و خصوصاً موسی(ع) اشاره می‌کند.

دیدگاه روایات و تفاسیر

اما در روایات اسلامی و سخنان مفسران، توصیفات بیشتری درباره او آمده است. از جمله اینکه بعضی گفته‌اند او پسرعمو یا پسرخاله فرعون بود و تعبیر به «آل فرعون» را نیز شاهد بر این معنی دانسته‌اند، زیرا این تعبیر معمولاً در مورد خویشاوندان به کار می‌رود، هرچند در مورد دوستان و اطرافیان نیز گفته می‌شود. برخی دیگر او را یکی از پیامبران خدا به نام «حزبیل» یا «حزقیل» می‌دانند. بعضی روایت کرده‌اند که او خازن (سرپرست خزاین و گنجینه‌های) فرعون بوده است.

از ابن عباس نقل شده است که در میان فرعونیان تنها سه نفر به موسی(ع) ایمان آوردند: مؤمن آل فرعون، همسر فرعون، و آن مردی که قبل از نبوت موسی(ع) به او خبر داد که فرعونیان تصمیم دارند او را به خاطر قتل یکی از اتباعشان به قتل برسانند و هر چه زودتر از مصر بیرون رود (قصص-۲۰). ولی قرائنی در دست است که نشان می‌دهد بعد از ماجرای موسی با ساحران، گروه قابل ملاحظه‌ای به موسی(ع) ایمان آوردند و ظاهر این است که ماجرای مؤمن آل فرعون بعد از جریان ساحران بوده است.

بعضی نیز احتمال داده‌اند که او از بنی‌اسرائیل بوده که در میان فرعونیان می‌زیسته و مورد اعتمادشان بوده است. ولی این احتمال بسیار ضعیف به نظر می‌رسد، چرا که با تعبیر «آل فرعون» و همچنین «یا قوم» (ای قوم من) سازگار نیست. ولی به هر حال، نقش مؤثر او در تاریخ موسی و بنی‌اسرائیل کاملاً روشن است، هرچند تمام خصوصیات زندگی او امروز برای ما روشن نیست.

در بعضی از روایات از پیغمبر گرامی اسلام نقل شده است: «اَلصِّدِّیقُونَ ثَلاَثَةٌ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ حَبِیبٌ اَلنَّجَّارُ وَ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ» (نخستین تصدیق‌کنندگان (پیامبران بزرگ) سه نفر بودند: حبیب نجار، مؤمن آل یس (همان کسی که به مردم انطاکیه می‌گفت از فرستادگان خدا پیروی کنید، از کسانی پیروی کنید که پاداشی از شما نمی‌خواهند و خود هدایت یافته‌اند)، و حزقیل مؤمن آل فرعون، و علی بن ابی طالب علیه السلام که او از همه برتر است). این حدیث هم در منابع شیعه و هم در منابع اهل سنت به چشم می‌خورد.

و هر سه بزرگوار در بحرانی‌ترین لحظات به پیامبران الهی ایمان آوردند و پیشگام و پیشقدم بودند و شایسته نام صدیقند. آنها در رأس کسانی قرار دارند که پیامبران الهی را تصدیق کردند، بویژه علی علیه السلام که از آغاز عمر تا پایان، همواره یار و یاور پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) بود و در حیات پیامبر و حتی بعد از رحلت او فداکاری و ایثارگری را به آخرین حد ابراز داشت.