در سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، جایی که هزاران نسخه ارزشمند از قرن اول هجری تا دوره معاصر روایتگر تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی هستند، مجموعهای از نفایس خطی قرار دارد که یادآور نام و یاد رهبری است که علاوه بر هدایت امت، به کتاب و کتابخوانی اهتمام ویژهای داشت. حضرت آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنهای(ره)، رهبر شهید انقلاب اسلامی با اهدای بیش از ۲۲هزار نسخه کتاب شامل کتب خطی، قرآنهای خطی و کتب چاپ سنگی، عنوان بزرگترین واقف این آستان مقدس را به خود اختصاص دادهاند. در میان این آثار ارزشمند، نسخههایی چون «الأربعون حدیثاً»، «الهائم الخائف من لومه اللائم» و «تحفه الصالحین» با سابقهای کهن و محتوای غنی از معارف اسلامی، جایگاه ویژهای دارند.
حجتالاسلام والمسلمین سید جلال حسینی، رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در گفتوگوی پیشرو به معرفی برخی از این نفایس خطی میپردازد. با ما همراه باشید.
کتاب خطی نفیس مربوط به «چهل حدیث»
کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی در حال حاضر دارای مرکزی به نام مرکز نسخ خطی در ساختار تشکیلاتی خود است که با دارا بودن چندین هزار نسخه خطی، بزرگترین و مهمترین مرکز نسخ خطی کشور به شمار میآید. این تعداد نسخه خطی شامل قرآن خطی و نسخههای خطی غیرقرآنی (مانند نسخههای ادبی، نسخههای فقه و اصول، نسخههای پزشکی و...) در این مرکز نمونههایی از مهمترین نسخ خطی از قرن اول هجری تا دوره معاصر در موضوعات مختلف مانند قرآن کریم، نهجالبلاغه، صحیفه سجادیه، کتب فقهی، فلسفی، کلامی، ادبی، پزشکی، علمی و... هستند. در میان این آثار ارزشمند، بهترین نمونههای کتابت شده از انواع خط در دورههای مختلف تاریخی به چشم میخورد که میتوان به برخی از این آثار و بهخصوص مصاحف و قرآنهای شریف کتابت شده در این زمینه اشاره کرد. در این میان، بزرگترین واقف کتابخانه آستان قدس رضوی، رهبر شهید حضرت آیتالله العظمی خامنهای هستند که آثار ارزشمندی از کتب خطی، قرآنها و جزوات قرآنی و کتب چاپ سنگی و سربی را در طول سالیان گذشته به کتابخانه آستان قدس اهدا کردند. مجموع آثار اهدایی ایشان حدود ۲۲هزار نسخه شامل بیش از ۱۶هزارو۲۰۰ کتاب خطی، ۳۲۰ نسخه قرآن و جزوه قرآنی خطی و ۵هزارو۴۰۰ کتاب چاپ سنگی و سربی است.
یکی از نسخههای نفیس خطی اهدایی شهید آیتالله العظمی خامنهای(ره) «کتاب الاربعون حدیثاً» به شماره ۲۲۰۹۹ است. این نسخه به زبان عربی و از تألیفات ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن بن عبدالملک بن طلحه قشیری نیشابوری شافعی، متوفی ۴۶۵ هجری قمری بوده که به موجب حدیث شریف نبوی که فرمودند: «من حفظ علی امتی اربعین حدیثاً من السنه کنت له شفیعاً یوم القیامه» ۴۰ حدیث را با ذکر راویان در این کتاب آورده است.
این کتاب مشتمل بر عناوینی است که به اختصار عبارتاند از: باب طلب العلم، باب التوبه، باب الحیاء، باب ارضاء الخصم، باب حفظ اللسان، باب هجران اخذان السوء، باب ترک الرجل مالا یعنیه، باب ترک ما یشغل عن الله، باب الکسب من الحلال، باب الرضا، باب الذکر لله و... .
در آغاز این نسخه نگاشته شده است: «بسمله. الحمدلله ناصر دینه(ناصرالدین) و موضح الحق بحجته و برهانه الذی ارسل رسوله بالهدی و اوجب طاعته علی کافة الوری»، انجام نسخه: «لقی الله الیوم القیامة و هو علیه غضبان آخر الاربعین و الحمدلله رب العالمین». خط نسخه: نستعلیق ۱۷ سطری، تاریخ کتابت: اول رمضان المبارک ۶۹۷ ه.ق، کاغذ نسخه: حنایی آسیبدیده، تعداد اوراق: ۱۰ برگ، اندازه اوراق: ۲۲×۱۵، عناوین به سیاه جلی، پس از آن ۲۴ سطر در پند و اندرز، جلد: مقوا با عطف و گوشه گالینگور، نام اهداکننده: اهدایی حضرت آیتالله العظمی خامنهای(ره) در فروردین ۱۳۷۴ شمسی.
رسالهای خطاب به «خواجه نصیر» در طریق سلوک و طهارت
از دیگر نسخههای خطی نفیس اهدایی رهبر شهید امت اسلام کتاب «الهائم الخائف من لومه اللائم» به شماره ۲۲۰۹۶ است. این نسخه به زبان عربی و تألیف نجمالدین کبری احمد بن عمر بن عبدالله خیوقی خوارزمی (۵۴۰ ـ ۶۱۸ ق) بوده که رسالهای است خطاب به خواجه نصیر در طریق سلوک و طهارت، ظاهر و باطن و شروطی که مرید صادق و طالب مخلص باید آن را رعایت کند.
مؤلف آن در این باب میگوید: «...راه پیشینیان هشت شرط بود و من دو شرط بر آن افزودم، عشره کامله ساختم: شرط اول: طهارت، دوم: خلوت، سوم: سکوت، چهارم: دوام صوم، پنجم: دوام ذکر، ششم: تسلیم، هفتم: نفی خواطر، هشتم: ربط القلب بالشیخ، نهم: النوم عن غلبة، دهم: المحافظة علی امر الوسط...». این رساله توسط خود مؤلف با عنوان «السائر الحائر الواجد الی الساتر الواحد الماجد» به فارسی ترجمه شده، ضمن آنکه دو ترجمه دیگر از موفق بن مجد الخاص و نیز شخصی ناشناس با عنوان «شفاء الصدور» از آن موجود است. در آغاز این نسخه آمده است: «بسمله. الحمد لله الذی تواضع کلّ شیء لعظمته الحمد لله الذی دلّ کلّ شیء لعزته»، انجام نسخه: «فقال ادع ایای تذهب ضیاعا ارزقکم الله بصیرة و ایانا برحمته وجوده انه الجواد الکریم و الرؤوف الرحیم...». این نسخه به خط نسخ ۱۷ سطری توسط ابوالحسن تهامی در۲۰ ذیالقعده سال ۶۹۸ قمری کتابت شده است، کاغذ نسخه: آهارمهره حنایی سمرقندی، تعداد اوراق: ۷ برگ، اندازه اوراق: ۲۲×۱۵، عناوین به شنگرف، جلد: مقوا با عطف و گوشه پارچه، این نسخه توسط رهبر حکیم و شهید جمهوری اسلامی ایران در فروردین ۱۳۷۴ شمسی به آستان قدس اهدا شده است.
نسخهای در باب «تحفه الصالحین»
یکی دیگر از نسخههای خطی نفیس اهدایی حضرت آیتالله العظمی امام شهید خامنهای(ره) به کتابخانه آستان قدس رضوی، کتاب «تحفه الصالحین یا الاربعون حدیثاً» است. این کتاب به زبان عربی بوده و به شماره ۲۲۰۹۷ ثبت کتابخانه این آستان مبارک شده است. این نسخه از تألیفات ابوالمحامد محمود بن علی بن سلمه(قرن ۷ و ۸ ق) مشتمل بر ۴۰ حدیث در ثواب ادعیه و اذکار است که از استاد خویش «شمسالدین ابوالمعالی محمد بن محمد بن محمد دهقان غاری» فرا گرفته و آنها را بدون شرح و حذف اسناد گرد آورده و در محرمالحرام سال ۷۰۰ هجری قمری به کسب اجازه از نامبرده برای مجوز نقل آن نائل آمده است. در آغاز نسخه نگاشته شده است: «بسمله. الحمدلله العظیم کرمه و افضاله العمیم جوده و نواله السابع فضله و انعامه... الحدیث الاول عن علی بن ابیطالب رضی الله عنه قال رسول الله صلی الله علیه و سلم من قال بعد صلاة الفجر مرة لا اله الا الله الملک الحق المبین آمنه الله من الفقر و من وحشة القبر و اغناه فی الدنیا و الآخرة...».
در قسمت پایانی این نسخه نیز آمده است: «الحدیث المکمل للاربعین عن عبدالله بن عمر رضی الله عنهما قال کان النبی صلی الله علیه و سلم یدعو هذا الدعاء اللهم وفقنی...(بقیه ناخوانا و آسیبدیده است...». خط نسخه به شیوه نسخ ۱۷ سطری، کاتب نسخه: ابوالحسن تهامی، تاریخ کتابت نسخه: ۶۹۹ هجری قمری، کاغذ: حنایی، تعداد اوراق ۴برگ، اندازه اوراق ۲۲×۱۵، عناوین به شنگرف و سیاه جلی، ظهر ورق اول اجازه شمسالدین محمد دهقان مزبور، اوراق آسیبدیده، تاریخ اهدا توسط رهبر شهید: فروردین ۱۳۷۴ شمسی.
نسخههایی که از گذشته برای آینده سخن میگویند
در حریم ملکوتی حضرت رضا(ع)، جایی که علم و معنویت در هم آمیختهاند، وقفِ رهبری که عمری را در مسیر اسلام و مسلمین گذراند، تنها یک هدیه نیست؛ بلکه پیامی است از آنکه میراث فرهنگی این سرزمین، امانتی است در دست ما برای نسلهای آینده.
نظر شما