دست‌کندهای سنگی، طرح‌های گچی و کاشی‌های رنگی نقش‌هایی بوده‌اند که هنرمندان و معماران در سده‌های مختلف بنا به رسم زمانه خود بر بدنه دیوارهای بارگاه قدسی رضوی می‌نشاندند تا آن‌ها از گزند رطوبت، فرسایش و ضربه محفوظ بمانند.
گاه قامت‌ این دیوارها را با هنر حجاری می‌آراستند و گاه پوششی سفید از گچ را به تن‌ها می‌کشیدند و در زمانه‌های دورتر هم قطعات کوچک کاشی الوان را همنشین هم می‌کردند تا سپری بزرگ برای در امان ماندن آن‌ها باشد. آثاری هنری به نام ازاره‌ که نمونه‌های زیبایی از آن‌ها در آستان حضرت رضا(ع) در مقابل دیدگان زائران چشم‌نوازی می‌کنند.

محافظی زیبا در برابر فرسایش

ازاره‌ها همان پوشش‌های محافظ پای دیوارها هستند که از کف تا ارتفاع حدود یک متری آن‌ها قد کشیده‌اند. این سپرهای دفاعی درواقع سدهایی هستند تا قسمت‌های حساس دیوار در برابر نفوذ رطوبت، ضربه و فرسایش در امان بمانند و پی بنا سالیان سال عمر کند.
معماران ایرانی بر صفحات این بخش از بنا هم هنرآفرینی کرده‌اند تا دژهای محافظ دیوارها به زیبایی هم آراسته شوند. لباسی که در هر دوره بر تن این ازاره‌ها کشیده شده از کاشی، سنگ و حتی گچ متفاوت بوده است؛ گاه استادان حجار بر تن زمخت سنگ‌ها، نقش‌های ظریف کشیده‌اند و گاه کاشیکاران قاب‌هایی الوان از زرین‌فام و معرق روی آن نشانده‌اند.
در میان این مصالح، سنگ همیشه بر سایر پوشش‌های ازاره اولویت داشته است؛ چراکه هم استحکام بیشتری داشته و هم طول عمر بالاتری. روی این سنگ‌های ازاره پرداخت تیشه‌ای انجام می‌شده است به همین سبب «سنگ مُثّنی» یا «سنگ ازاره تیشه‌ای» هم نام گرفته‌اند.
سنگ‌ها معمولاً پوشش محافظ دیوارهای بیرونی بنا هستند و برای محافظت از دیوارهای داخلی نیز از عنصری دیگر مشابه آن یعنی قرنیز استفاده می‌شود که ارتفاع کمتری دارد. معماران امروز نیز در اجرای ازاره‌ها، سنگ‌هایی چون مرمریت، تراورتن و گرانیت را به کار می‌برند؛ ازاره‌هایی که همچنان همان نقش دوگانه حفاظت و زیبایی را حفظ کرده‌اند.

پوششی که به قامت زائران بر دیوارهای حرم مطهر نشسته است

حرم مطهر رضوی گستره متنوعی از ازاره‌هایی است که حضوری دائمی و پیوسته دارند؛ از رواق امام خمینی(ره) و صحن پیامبر اعظم(ص) گرفته تا صحن‌های قدس و جمهوری و دارالسیاده. هر جا که نگاه زائر در امتداد دیوارها حرکت می‌کند، این نوار سنگی یا کاشی‌پوش در ارتفاعی نزدیک به قامت انسان، همراه او است.
دیوارهای اماکن متبرکه بارگاه منور رضوی نیز همانند دیگر بناهای تاریخی، به لطف این ازاره‌ها، مستحکم و زیبا مانده است؛ ازاره‌هایی که معمولاً ۹۰ تا حدود ۲۰۰ سانتیمتر ارتفاع دارند و کمتر مجالی به رطوبت و فرسایش برای آسیب زدن به دیوارها داده‌اند.
در بیشتر بخش‌های حرم منور، پوشش اصلی ازاره‌های دیوارهای داخلی و خارجی سنگ است، هر چند در برخی فضاهای خاص مانند بقعه مطهر و دارالسیاده، کاشی بر پیکره ازاره‌ها جا خوش کرده است. ازاره‌هایی منقش و الوان که قدیمی‌ترین آن‌ها، کاشی‌های زرین فام ازاره زیر گنبد مطهر است که به کاشی‌های سنجری معروف شده است.
قدیمی‌ترین ازاره‌های سنگی نصب شده در حرم مطهر قاب‌بندی‌های سنگی ازاره کاشی دارالسیاده و ازاره مسجد گوهرشاد مربوط به دوره تیموری است؛ همان دوره‌ای که پوشاندن کف صحن‌ها و رواق‌های حرم قدسی با سنگ‌ها کمتر متداول بوده و ازاره‌ها مهم‌ترین سطح سنگ‌کاری در حرم مطهر به شمار می‌رفتند.
در دوره‌های پس از تیموری تا قاجار و حتی معاصر نیز سنت پوشاندن ازاره‌ها با سنگ ادامه یافت و تنها در جنس، طرح و شیوه اجرا دستخوش تغییراتی شد. در ادامه به معرفی برخی از نمونه‌های قدیمی‌تر در بین ازاره‌های حرم مطهر می‌پردازیم.

کاشی‌های زرین‌فام بقعه مطهر

یکی از کهن‌ترین و ارزشمندترین نمونه‌های ازاره در حرم مطهر رضوی، کاشی‌های زرین‌فام بقعه مطهر است که به کاشی‌های «سنجری» نیز شهرت دارند. لاجوردی، فیروزه‌ای، سفید، کرم و قهوه‌ای رنگ‌های درخشانی در این کاشی‌ها هستند که تصویری چشم‌نواز از هنر کاشی‌کاری قرون میانه اسلامی را ارائه می‌دهند.
ساختار این ازاره‌ها بسیار پیچیده و در عین حال منظم است و از ترکیب خشت‌های کاشی با نقوش هندسی هشت‌پر، هشت‌ضلعی و طبل‌مانند شکل گرفته که گرهی هندسی و منسجم ایجاد می‌کند. در لایه بالایی هم نوار درخشانی وجود دارد که قاب‌بندی مجموعه را کامل می‌کند؛ کتیبه‌های زرین‌فام برجسته که نمونه کم‌نظیری از آرایه و خطوط در میان کتیبه‌های حرم مطهر رضوی هستند.
وجود نام‌هایی چون زمرد ملک و سلطان سنجر روی آن‌ها، این گمانه را تقویت می‌کند که قدمت برخی از این کاشی‌ها به قرون ششم تا هشتم هجری بازمی‌گردد. هرچند در سده‌های گذشته جابه‌جایی‌ها و مرمت‌های متعددی روی این کاشی‌ها صورت گرفته اما همچنان بخشی از اصالت اولیه خود را حفظ کرده‌اند.
چنان که گفتیم در بارگاه مطهر رضوی، کاشی‌ها پیش از سنگ‌ها پوشش روی ازاره‌ها بوده‌اند و قدیمی‌ترین آن‌ها همین کاشی‌های زرین‌فام هستند؛ کاشی‌هایی که به دلیل نفاست و ارزش هنری بالا، جای خود را به آینه‌کاری یا تزئینات جدید ازاره‌ها نداده‌اند تا همچنان به عنوان یکی از نفیس‌ترین لایه‌های تاریخی در بقعه مطهر باقی بمانند.

ازاره کاشی‌کاری دارالسیاده

دیگر نمونه از ازاره‌های کهن حرم مطهر که از جنس کاشی است، ازاره رواق دارالسیاده است که این بار در شمایل کاشی معرق ظاهر شده است. پوششی که از معدود نمونه‌های باقیمانده اصیل از این نوع کاشی‌کاری است. این ازاره احتمالاً تنها بخش از تزئینات به جا مانده از دوره تیموری در این رواق بوده که نمای آن در دوره‌های بعد دستخوش تغییر نشده است. دست مرمت‌کاران دوره قاجار بر تن این رواق هم کشیده شده اما در دو نوبت آینه‌کاری آن، کاشی‌های پر نقش و نگار ازاره‌هایش جای خود را به آینه‌ها و سنگ‌ها نداده‌اند؛ هرچند که در دوره‌های بعد کاشی‌های اصل جایگزین شدند اما هنگام این بازسازی چینش آن‌ها رعایت شده است.
قاب‌بندی‌های منظم کاشی معرق و ستون‌های مرمرین حجاری‌شده ساختار این ازاره‌ها را تشکیل داده‌اند که در لبه‌ها با نقوش گلدانی و مقرنس‌های ظریف تزئین شده‌اند. درون قاب‌ها، گره‌های هندسی با طرح ستاره‌های ۶‌پر تکرار می‌شود که ترکیبی از رنگ‌های لاجوردی، فیروزه‌ای، سفید و اُمرایی را در خود دارد. هنرمند کاشیکار فضای داخلی این گره‌ها را هم با نقوش گل‌های ختایی پر کرده و قاب‌بندی حاشیه کار را با زنجیره‌ای از همان گل‌ها بسته است.

ازاره سنگی منبت توحیدخانه

سنگ سخت ساده‌ای که با هنر استاد حجار مزین شده، ردایی است بر تن دیوارهای رواق توحیدخانه. ازاره‌ای کم‌نظیر که برخلاف دیگر نمونه‌های ازاره‌های سنگی حرم مطهر نه تنها ساده نیست، بلکه مملو از نقش و نگارهایی بوده که روی آن منبت‌کاری شده است. یک اثر هنری کامل که یادگار دوران تولیت عضدالملک در عهد قاجار بوده و به دستان هنرمند نقاش و تذهیب‌کار کاشانی، سیدباقر قمصری در سال ۱۲۵۰ قمری سپرده شده است.
این ازاره نه تخت و یکپارچه است و نه مانند دیگر ازاره‌های سنگی حرم منور از چینش قطعات سنگی در قالب معرق تشکیل شده است. در این نمای چشم‌نواز، قاب‌هایی با اندازه‌های متفاوت دیده می‌شود که هر کدام با نقوش هندسی دقیق و متنوع پر شده‌اند. ستون‌های تزئینی در بخش‌های شرقی و غربی با مقرنس‌کاری‌های ظریف و پایه‌های گل‌مانند همراه هستند و نقش‌های ستاره ۶‌پر به‌صورت تکرارشونده روی سطح آن‌ها زیبایی را دوچندان کرده است. نقوشی که با مهارتی بالا روی سنگ حک شده و سپس با رنگ‌های ملایم به‌ویژه سبز، جلوه‌پردازی شده‌اند.
بالانشین این ازاره ۱۶۰ سانتیمتری هم دو ردیف کتیبه سنگی به خط ثلث است که در سراسر آن امتداد یافته و به مجموعه انسجام بصری ‌بخشیده است. دعای ۱۲ امام خواجه نصیرالدین طوسی مشتمل بر صلوات ائمه معصومین(ع) هم در کتیبه‌ای طوماری به عرض ۵۰ سانتیمتر در سطرهای دو طبقه آن درج شده است.

ازاره معرق سنگی دارالولایه

نمونه دیگری از ازاره‌های سنگی حرم مطهر در رواق دارالولایه قرار دارد؛ ازاره‌ای از نمونه‌های معاصر که با استفاده از معرق سنگی الوان اجرا شده و جلوه‌ای کاملاً متفاوت از سنت‌های پیشین ارائه می‌دهد. در این اثر، قاب‌های بزرگ معماری با نظم دقیق طراحی شده‌اند و درون آن‌ها گره‌چینی‌های پیچیده‌ای شکل گرفته است. این گره‌ها شامل ترکیبی از شمسه ۱۰‌پر، ترنج، ستاره‌های ۶‌پر و الگوهای شکسته و نرم هستند که به‌صورت پیوسته در طول قاب‌ها تکرار می‌شوند.
سنگ‌های مرمر سیاه و سفید، مرزبندی دقیق این نقوش را مشخص کرده تا هم نظم بصری اثر را تقویت کند و هم تضاد رنگی چشم‌نوازی ایجاد کرده باشد. طیف رنگی سنگ‌ها نیز متنوع است و از رنگ‌های گرم تا سرد را در بر می‌گیرد.
آنچه این دست‌کندهای سنگی را متمایز می‌کند، دقت بسیار بالا در برش، چیدمان و هماهنگی رنگ‌هاست که حاصل مهارت بالای هنرمندان معاصر است. نتیجه این هنرنمایی، سطحی زنده و پویا از سنگ را خلق کرده است که نه‌تنها نقش حفاظتی دارد، بلکه همچون یک اثر هنری مستقل در فضای حرم مطهر عمل می‌کند و ادامه‌ای معاصر بر سنت دیرینه ازاره‌سازی در معماری ایرانی به شمار می‌آید.