بسیاری از ما وقتی دلمان از روزگار می‌گیرد یا در گره‌های زندگی سردرگم می‌شویم، ناخودآگاه یاد یک صحن و سرا می‌افتیم؛ گویی در شمال شرقی این نقشه، خانه‌ای بنا شده که صاحبش هیچ‌کس را ناامید برنمی‌گرداند. امروز که طبق روایات اصیل و منابع دینی، روز زیارتی مخصوص امام هشتم(ع) و به روایتی سالروز شهادت ایشان به شمار می‌رود، مشهد بیش از همیشه حال و هوای وصال دارد؛ چه برای زائرانی که خود را به آنجا رسانده‌اند و چه برای مشتاقانی که از دور، سلامی به پهنای دلتنگیشان می‌فرستند. اما زیارت را نباید تنها در یک سفر و چند رکعت نماز خلاصه کرد؛ این حضور آدابی دارد که رعایتشان، جان را از نو می‌سازد. برای درک بهتر این مسیر، با حجت‌الاسلام والمسلمین محمود تباشیر، کارشناس دینی و پژوهشگر معارف اهل‌بیت(ع) به گفت‌وگو نشسته‌ایم تا بدانیم در این قرار خاص باید دنبال چه بگردیم.

‏زیارت؛ فرصتی برای بازگشت به جاده اصلی

حجت‌الاسلام تباشیر در ابتدا زیارت را به یک تجدید پیمان تشبیه کرده و می‌گوید: زیارت در حقیقت یعنی نو کردن عهدی که با خدا و ولی او بسته‌ایم. ما در طول زندگی بر اثر مشغله‌ها و گناهان، گاهی از مسیر ولایت خارج می‌شویم و عهد بندگی خود را می‌شکنیم. امیرالمؤمنین(ع) در کلامی فرمودند اگر آخر شب محاسبه کردید و دیدید گناهی مرتکب شده‌اید، استغفار کرده و عهدتان را با ولایت نو کنید تا آن سیاهی از نفستان پاک شود (سفینةالبحار، ج۲، ص۱۷۴).
وی ادامه می‌دهد: وقتی به محضر امام رضا(ع) می‌رسیم، درواقع می‌خواهیم بگوییم «آقا، من برگشته‌ام». گناه، انسان را زیر چتر دشمنان امام می‌برد و زیارت، ما را دوباره به زیر سایه امام برمی‌گرداند. حتی با یک اشتباه کوچک، عهد ما ترک برمی‌دارد و زیارت، چسب زخمی است که این رابطه را دوباره محکم می‌کند. پس نخستین گام زیارت، این است که بدانیم برای نو شدن آمده‌ایم، نه فقط برای تماشای آینه‌کاری‌ها.

‏ امام؛ «باب‌اللهی» برای رسیدن به حقیقت توحید

در ادامه گفت‌وگو، حجت‌الاسلام تباشیر به یک سوءتفاهم قدیمی پاسخ می‌دهد. او می‌گوید: برخی فکر می‌کنند زیارت امام با توحید و خداپرستی فاصله دارد، در حالی که زیارت، عین توحید است. امام رضا(ع) جاده‌ای است که ما را به خدا می‌رساند. در زیارت‌نامه‌ها می‌خوانیم: «من أراد الله بدأ بکم»؛ یعنی هر که خدا را بخواهد، باید از شما شروع کند. امام(ع) «صراط مستقیم» و «باب‌الله» است. یعنی دری است که رو به سوی خدا باز می‌شود.
این کارشناس مذهبی با تحلیل دعاهای هنگام سفر بیان می‌کند: در آداب زیارت آمده است وقتی از خانه بیرون می‌روید بگویید «بسم الله و بالله و الی الله...». یعنی شروع سفر با نام خداست و مقصد هم خداست، اما از مسیر فرزند رسول‌الله (کامل‌الزیارات، ص ۳۰۹). زائر باید «راحل الی الله» باشد. راحل با مسافر فرق دارد؛ مسافر به قصد برگشت می‌رود، اما راحل یعنی کسی که کوچ کرده و تمام تعلقاتش را پشت سر گذاشته تا به خدا برسد. اگر با این نگاه به زیارت برویم، فاصله ما با خدا بسیار کوتاه می‌شود، همان‌طور که امام سجاد(ع) در دعای ابوحمزه می‌فرماید: «ان الراحل الیک قریب المسافة».

‏ادب حضور؛ وقتی امام را زنده و ناظر می‌بینیم

یکی از بخش‌های مهم زیارت، لحظه ورود به حرم است. حجت‌الاسلام تباشیر با اشاره به اهمیت اذن دخول اظهار می‌کند: حرم امام(ع)، خانه معمولی نیست؛ خانه‌ نور است. نمی‌شود سرزده و بی‌اجازه وارد شد. وی با نقل داستانی از شیخ بهایی می‌گوید: امام رضا(ع) حتی اجازه ندادند طلسمی برای جلوگیری از ورود گناهکاران به حرم مطهر ساخته شود، چون ایشان «رئوف» هستند و می‌خواهند همه بیایند و پاک شوند. اما ورود به باطن حرم، اجازه می‌خواهد.
وی می‌افزاید: وقتی پشت در می‌ایستیم و اذن دخول می‌خوانیم، درواقع داریم اقرار می‌کنیم امام زنده است، حرف ما را می‌شنود و جواب سلاممان را می‌دهد. کسی که فکر می‌کند امام مرده و چیزی نمی‌فهمد، اصلاً چرا به زیارت می‌آید؟ حیات ما به حیات امام وابسته است. زائر باید در مسیر حرم، حواسش به دور و برش نباشد؛ زرق و برق مغازه‌ها و بازار نباید دل زائر را ببرد. کسی که دلش پیش بازار باشد، مسافر دنیاست، نه مسافر خدا.

‏رمزگشایی از کلمات؛ زیارت‌نامه فقط یک متن نیست

حجت‌الاسلام تباشیر درباره فلسفه خواندن زیارت‌نامه‌هایی مثل جامعه کبیره یا امین‌الله تصریح می‌کند: هر جمله‌ای که در این متن‌ها می‌خوانیم، دریچه‌ای به سوی یک حقیقت است. وقتی به امام سلام می‌دهیم و صفت‌های ایشان را می‌شماریم، درواقع داریم بابی از آن صفت را به روی خودمان باز می‌کنیم. مثلاً اگر با معرفت به «کرم» امام سلام بدهیم، درِ کرم ایشان به رویمان باز می‌شود. زیارت‌نامه، تجدید عهد و اقرار به مقامات امام است.
این پژوهشگر دینی به نکته ظریفی درباره «تکبیر»های قبل از زیارت اشاره کرده و می‌افزاید: امام هادی(ع) فرمودند پیش از زیارت جامعه، ۱۰۰ بار تکبیر بگویید. این امر برای آن است که زائر غلو نکند و بداند هر چه امام دارد، از خداست. عظمت امام ذیل عظمت خدا تعریف می‌شود. اگر کسی بزرگی خدا را درک نکند، هرگز نمی‌تواند بفهمد «خلیفة‌الله» یعنی چه. پس این کلمات، کلاس درسی است که زائر را پله‌پله بالا می‌برد تا بفهمد امام، واسطه‌ فیض الهی است.

‏اخلاق زیارتی؛ بوی بهشت را با خود به خانه ببرید

بسیاری از ما پس از زیارت احساس سبکی می‌کنیم، اما حجت‌الاسلام تباشیر معتقد است این حس باید در رفتار ما هم دیده شود. او می‌گوید: حرم مطهر امام رضا(ع) بهشت است و کسی که از بهشت برمی‌گردد، باید بوی بهشت بدهد. نمی‌شود کسی زائر امامِ مهربان باشد اما در صحن حرم مطهر یا در زندگی شخصی‌اش، سر همسر و فرزندش فریاد بزند. علامت زیارت مقبول، تغییر در اخلاق است.
وی با اشاره به آیه ۲ سوره حجرات؛ «لا ترفعوا اصواتکم فوق صوت النبی» بیان می‌کند: در محضر امام(ع) نباید صدا را بلند کرد. زائر باید نوری از صفات امام رضا(ع) مثل صبر و رأفت را در دلش حس کند. اگر پس از زیارت دیدید علاقه‌تان به دنیا کمتر شده و مهربان‌تر شده‌اید، بدانید امام شما را پذیرفته است. زیارت باید مثل آبی باشد که روی آتش بداخلاقی‌های ما ریخته می‌شود و ما را شست‌وشو می‌دهد.

‏در محضر کریم، حاجت‌های کوچک نخواهید

یکی از عادت‌های ما در زیارت، لیست کردن خواسته‌هایمان است. حجت‌الاسلام تباشیر در این باره می‌گوید: امام رضا(ع) بی‌نهایت دارد، پس در خواستن، بخیل نباشید. بدترین بخل این است آدم از کسی که صاحب همه‌چیز است، کم بخواهد. البته منظور فقط پول و خانه و حاجت‌های مادی نیست؛ باید از امام بخواهیم «آدم» شویم؛ از ایشان بخواهیم اخلاقمان را درست کند.
این کارشناس دینی به دعاهای پس از زیارت، به‌ویژه دعای «عالیة المضامین» اشاره کرده و یادآور می‌شود: در این دعاها از خدا می‌خواهیم به احترام امام، گذشته‌مان را ببخشد و آینده‌مان را از گناه بیمه کند. زیارت امام رضا(ع) معادل زیارت خدا در عرش است(الکافی، ج ۴، ص ۵۸۵). در چنین جایگاهی، کوچک‌طلبی، بی‌سلیقگی است. باید هم نان شب را خواست و هم عاقبت‌به‌خیری را؛ چون همه‌چیز به دست خدا بوده و امام، واسطه‌ این بخشش بزرگ است.

‏مهم‌ترین بخش زیارت؛ وقتی از در حرم خارج می‌شویم

پایان‌بخش گفت‌وگوی ما با این کارشناس دینی درباره حفظ حال زیارت است. او هشدار می‌دهد: شیطان بیرون حرم منتظر است. وقتی زائر پاک و معطر از حرم بیرون می‌آید، شیطان می‌خواهد همان لحظه آن سرمایه را از او بگیرد. روایت است که زائر پس از زیارت، مثل روز تولدش پاک می‌شود اما باید مواظب باشد این پاکی را با یک عصبانیت، یک غیبت یا یک قضاوت نادرست در راه بازگشت از دست ندهد.
حجت‌الاسلام تباشیر با اشاره به فرارسیدن ۲۳ ذی‌القعده، روز زیارتی مخصوص امام رضا(ع)، کلام خود را این‌گونه به پایان می‌برد: امروز که به نام روز زیارتی مخصوص ثبت شده، یک قرار ملاقات عمومی با امام است. فرقی نمی‌کند در مشهد باشیم یا از دور سلام دهیم؛ مهم این است که دل را در حصن ولایت امام نگه داریم. زائر واقعی کسی است که حتی وقتی از حرم مطهرخارج شد، قلبش را همان‌جا نزد امام امانت بگذارد. بیاییم در این روز خاص، با امام پیمان ببندیم که از این پس، رفتار و منش ما کمی بیشتر شبیه ایشان شود. یادمان باشد تا وقتی دستمان در دست امام رضا(ع) باشد، هیچ توفانی نمی‌تواند آرامش ما را به هم بزند.