این نوشتار می‌کوشد نشان دهد که چگونه امام جواد (ع) در یکی از پرآشوب‌ترین اعصار فکری تاریخ اسلام، با راهبردهای دقیق فرهنگی و تکیه بر کرسی مناظره، از کیان تشیع و جایگاه امامت پاسداری کردند.

این تحلیل جامع و مستند را که به همت دبیرخانه خدمت علمی تهیه شده است، در ادامه می‌خوانید:

امام جواد (ع) در دهم رجب سال ۱۹۵ هجری و به قولی در ۱۹ رمضان همان سال دیده به جهان گشودند. مادر بزرگوارشان، بانویی عالمه به نام سبیکه و از اهل نوبه آفریقا بود که امام رضا (ع) ایشان را خیزران نامیدند. آن حضرت که با القابی، چون زکی، مرتضی، تقی، قانع، رضی، مختار، متوکل و جواد شناخته می‌شوند، در حالی بار سنگین امامت را بر دوش گرفتند که نصوص متعددی از سوی پیامبر (ص) و ائمه پیشین بر پیشوایی ایشان گواهی می‌داد. حتی وقتی برای برخی یاران امام رضا (ع) سن کم اباجعفر (ع) مورد پرسش بود، امام هشتم (ع) با اشاره به نبوت حضرت عیسی (ع) در کودکی، بر حقیقت الهی این مقام تأکید ورزیدند.

در حدیث جابر و نیز در روایات دیگر از سوی رسول خدا (ص) و ائمه اطهار (ع)، به امامت حضرت جواد (ع) تصریح شده است. امام رضا (ع) نیز در مناسبت‌های گوناگون به امامت فرزند خود تصریح کرده بودند.

صفوان بن یحیی از یاران امام رضا (ع) می‌گوید: از آن حضرت پرسیدم اگر برای شما حادثه‌ای پیش آمد، به چه کسی باید پناه ببریم؟ آن حضرت با دست خود به ابا جعفر (ع) اشاره کردند. عرض کردم جانم به فدایتان، این فرزند فقط سه سال دارد. فرمودند: «چه مانعی دارد؟ عیسی بن مریم نیز سه ساله بود که بار سنگین مسئولیت پیامبری را بر دوش می‌کشید.»

امام محمد بن علی (ع) در آغاز امامت خود با دشواری‌هایی روبه‌رو بود. برخی از شیعیان بر امامت موسی بن جعفر (ع) توقف کرده بودند و به «واقفیه» شهرت یافتند. گروهی دیگر به عبدالله‌بن‌موسی، برادر امام رضا (ع)، مراجعه کردند، اما با مشاهده ناتوانی او در پاسخ‌گویی، از او فاصله گرفتند.

برخی نیز به امامت احمدبن‌موسی باور پیدا کرده بودند. در چنین فضایی، تثبیت مرجعیت علمی و الهی امام جواد (ع) اهمیتی دوچندان داشت.

دوران امامت ۱۷ ساله امام جواد (ع) هم‌زمان با اوج‌گیری توجه مأمون و معتصم به گفت‌وگوهای علمی و مناظره‌های مذهبی بود. خلفای عباسی مجالس مناظره با حضور نمایندگان ادیان، مذاهب و نحله‌های مختلف ترتیب می‌دادند تا فضای فکری جامعه را تحت کنترل بگیرند. مأمون در سال ۲۱۵ هجری بیت‌الحکمه را در بغداد تأسیس کرد و دستور داد کتاب‌های علمی به زبان یونانی و سریانی از سرزمین روم شرقی به بغداد منتقل و ترجمه شوند. این روند، در کنار گسترش دانش، زمینه ورود برخی افکار غیرتوحیدی و یونانی را نیز به فضای فکری مسلمانان فراهم کرد.

در همین دوره، جریان‌های فکری و فرهنگی متعددی در جهان اسلام حضور داشتند؛ از اهل حدیث و جریان‌های فقهی مالکی، حنفی و شافعی گرفته تا معتزله، زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه، زندیقان، خوارج و غلات. در میان این گروه‌ها، غلات از جریان‌های خطرناک و منحرف شمرده می‌شدند که سهم زیادی در بدنام کردن شیعه داشتند و همواره مورد نفرت امامان (ع) بودند.

امام جواد (ع) در برابر این جریان‌ها، شیعیان را به احتیاط، بصیرت و تمسک به خط امامت، دعوت می‌کردند.

یکی از نقاط برجسته در زندگی سیاسی امام جواد (ع)، ماجرای ازدواج اجباری باام‌الفضل است. پس از شهادت امام رضا (ع)، مأمون از خراسان به بغداد رفت و با وجود آنکه شیعیان امامی، امام جواد (ع) را به امامت برگزیده بودند، احساس خطر کرد، زیرا در مدینه، امامی جوان، اما صاحب‌نفوذ حضور داشت که می‌توانست مدعیان خلافت و امامت موروثی اهل‌بیت (ع) را به چالش بکشد.