عید قربان در سنت اسلامی فقط مراسم ذبح و توزیع قربانی نیست؛ این عید بزرگ، یادآور لحظهای است که انسان در اوج بندگی، میان «خواست خداوند متعال» و «خواسته نفس انسانی» یکی را برمیگزیند. از سیره حضرت ابراهیم(ع) و اسماعیل(ع) گرفته تا سیره اهلبیت(ع)، «قربانی» همواره نمادی از گذشتن از منافع شخصی، دلبستگیهای دنیوی و آسایش فردی، برای تحقق یک هدف الهی و یک منفعت جمعی بوده است.
در روزگار ما که جامعه اسلامی با مسائل پیچیدهای چون فشارهای معیشتی و تهدیدهای بیرونی روبهرو است، بازخوانی پیامهای عید قربان بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد؛ چرا که این مناسبت میتواند به فرصتی برای تقویت همدلی، مسئولیتپذیری اجتماعی، انفاق هدفمند و تصمیمگیریهای جمعی آگاهانه تبدیل شود.
در این راستا، برای واکاوی عمیقتر فلسفه عید قربان و نسبت آن با مفاهیمی مانند ایثار، شناخت دشمن، مقاومت و انفاق، گفتوگویی تفصیلی با آیتالله سید محمد حسینی الموسوی زنجانی، فقیه شیعه، از مراجع تقلید و مدرس عالیرتبه انجام شده است. ایشان در این مصاحبه، با نگاهی تحلیلی و در عین حال انتقادی، تلاش میکند عید قربان را از سطح یک «سنت صرف» فراتر برده و آن را به یک «حرکت آگاهانه و اجتماعی» در زندگی امروز مسلمانان ترجمه کند. در ادامه مشروح این گفتوگو با آیتالله زنجانی را میخوانید.
عید قربان نماد ایثار و فداکاری است؛ در شرایط کنونی که جامعه با فشارها و بحرانهای مختلف روبهرو است، این مفهوم چگونه میتواند واکاوی و فهم شود؟
عید مبارک قربان و سنت کهن دینی قربان را از چند منظر میتوان بررسی کرد؛ در رویکرد فلسفی و علی، درواقع این عید مظهر و نماد ذبح نفس است. همانگونه که حضرت ابراهیم(ع)، اسماعیل(ع) را به قربانگاه برد و تمام هستیاش را در طبق اخلاص نهاد و تقدیم خداوند متعال کرد، ما نیز از آن سیره پیروی کرده و نفسمان را قربانی میکنیم. عید قربان یادآور یک عمل عبادی است که مسئولیتپذیری اجتماعی را در روزگار سختی گوشزد میکند. همانطور که امیرالمؤمنین(ع) چنین میفرمایند: «الصَّلَاةُ قُرْبَانُ کُلِّ تَقِیٍّ، وَ الْحَجُّ جِهَادُ کُلِّ ضَعِیفٍ...؛ نماز به منزله قربانی هر پرهیزکاری است و حج، جهاد هر ناتوانی است...»(حکمت ۱۳۶ نهجالبلاغه).
در حقیقت، قربانی کردن، یک تمرین عملی برای پیادهسازی آموزههای الهی و ابراهیمی در زندگی امروز ماست. قربانی نیز که یک عمل عبادی در حج است، آدمی را به خدا نزدیک میکند و همانگونه که ابراهیم(ع) به جهاد با نفس پرداخت حج نیز جهاد با نفس است.
سیره اهلبیت(ع) درباره انفاق و یاری نیازمندان چه الگویی برای جامعه امروز، بهویژه در شرایط بحرانی ارائه میدهد؟
سیره اهلبیت(ع) درباره انفاق و یاد نیازمندان همواره مورد تأکید بوده است. قربانی کردن نیز یکی از همان مصادیق انفاقات است. البته در این بحث انفاق کردن، باید توجه داشت که خانواده و بستگان خود فرد در اولویت هستند. این به معنای نفی سایر انفاقها نیست، بلکه تأکیدی بر رعایت مراتب انفاق در سیره عملی معصومین(ع) است.
در تاریخ برای روز عاشورا چنین نقل شده که حضرت زینب(س) در عصر عاشورا پیکر مطهر اباعبدالله الحسین(ع) را روی دست گرفتند و خطاب به خداوند فرمودند: «اللهم تقبل منا هذا القربان». این عمل پیروی از سیره حضرت ابراهیم(ع) بوده که در سیره اهلبیت(ع) جلوهگر است.
در شرایطی که برخی خانوادهها با مشکلات معیشتی مواجهاند، نقش سنت قربانی و اطعام در کاهش فاصلههای اجتماعی و تقویت همدلی چیست؟
در شرایطی که مردم با مشکلات جدی روبهرو هستند، تأکید بر سنت قربانی کردن در کاهش فاصله اجتماعی و تقویت همدلی مؤثر بوده و مسلماً این موضوع در شرایط فعلی تعیینکننده است. اگر شرایط مسلمانان مساعد باشد، طبیعتاً اشکالی ندارد؛ اما اگر مردم در فشار باشند، معنا ندارد ما کارهایی را انجام دهیم که برای مردم خوشایند نباشد. باید از این دست موارد پرهیز کرد تا جامعه آماده پذیرش این سنت شود.
چگونه میتوان پیام عید قربان را برای نسل جوان بهگونهای تبیین کرد که صرفاً یک آیین سنتی نباشد، بلکه به یک حرکت آگاهانه و مسئولانه اجتماعی تبدیل شود؟
باید عید قربان را برای نسل جوان بهگونهای تبیین کرد که صرفاً یک آیین سنتی صرف باقی نماند، بلکه آن را به یک حرکت آگاهانه و مسئولیت اجتماعی تبدیل کرد. این نکته بسیار کلیدی است. در این مسیر، مسلمانان باید در یک روز مشخص گرد هم آیند، سخن بگویند، ارادت خود را ابراز کنند و تصمیمِ جمعی بگیرند. تصمیم جمعی یکی از پیامهای اصلی عید قربان است که میتواند همه مسیرها را هموار کند.
آسیبشناسی در این مسیر ضرورت دارد؛ مدت زمان مدیدی شبکههای معاند به تمسخر این عید و سنت ارزشمند قربانی پرداخته و شبهاتی در این زمینه مطرح میکردند، باید در رسانههای ملی مانند صداوسیما و روزنامهها، هنرمندان و نویسندگان با مهارت خود چهره زیبایی از این سنت ارائه دهند و مبلغان در مساجد و منابر به تبیین احادیث وارده بپردازند. در این صورت قطعاً با رویکرد اجتماعی بالایی در این زمینه مواجه میشویم.
فلسفه «قربانی کردن» در عید قربان فراتر از یک عمل عبادی چیست و چگونه میتوان آن را با نحوه برخورد با دشمنان و بصیرت در روزگار جنگ پیوند زد؟
اگر دشمن خود را خوب بشناسیم، همین شناخت در انسان روحیه ایثار و فداکاری ایجاد میکند. ضعف احتمالی ما ناشی از «عدم شناخت دشمن» است. وقتی انسان، دشمن را خوب بشناسد و اهداف او را پیگیری کند، قطعاً در فرد ایثار و فداکاری ایجاد میشود.
از خود گذشتگی در مسیر بندگی خدا، صبر و استقامت دربرابر مشکلات وارده از سوی دشمنان و انتظار ظهور امام منتظر را کشیدن از وظایف منتظران است که در بیان امام باقر(ع) عنوان شده است. آنحضرت میفرمایند: «اِصبِروا عَلی اداء الفَرائضِ، وَ صابِرو عَدُوُّکم، وَ رابِطوا امامَکمُ المُنتَظَرِ؛ صبر کنید بر گزاردن احکام شرع و شکیبایی ورزیدن در برابر دشمنتان و آماده و حاضر باشید برای امامتان که در انتظار او هستید». این سه توصیه، مصداق قربانی نفس است که هر سه مورد در سیره اهلبیت(ع) مورد عمل قرار گرفته است.
آنچه مهم است در دوران جنگ، روح از خود گذشتگی و از جان گذشتن است و دنبال تاراج و چپاول نبودن نوعی قربانی نفس و یک عمل عبادی در مسیر پرهیزکاری به شمار میرود.
به عنوان سؤال پایانی آیا میان آیه شریفه «وَجَاهِدُوابِأَمْوَالِکُمْ وَأَنْفُسِکُمْ» و فلسفه عید قربان ارتباط مستقیمی وجود دارد؟
بله، کاملاً. عید قربان درواقع تمرین جهاد با نفس است. این ارتباط دقیق میان آیه و عید قربان است که میگوید: از مالت بگذر، از حقوقت بگذر و از آن چیزی که فکر میکنی متعلق به خودت است، اما جامعهات به آن نیاز دارد، بگذر. این همان روح مقاومت است؛ یعنی در برابر سختیها زانو نزنیم و با فداکاری خودمان، آیندهای بهتر برای همه بسازیم.
نظر شما