کتاب «دیده شدن و تماشا شدن؛ همتایان دروغین» به قلم دکتر زینب برخورداری که توسط بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی منتشر شده، از آن دست آثاری است که تاریخ انقضا ندارد و هر بار خواندن آن، دریچه‌ای نو به سوی خودشناسی می‌گشاید.

از گهواره تا نمایش؛ روایت یک خلأ

نویسنده هوشمندانه نقطه عزیمت بحث خود را از داستان همتا آغاز می‌کند؛ دختری که قربانی نگاه تبعیض‌آمیز والدین شده و از همان بدو تولد، نادیده گرفته شده است.

این داستان، تنها روایت یک کودک نیست، بلکه ریشه‌یابی یک بحران بزرگ‌تر است: «وقتی در خانه دیده نشوی، برای تماشا شدن در خیابان یا فضای مجازی به هر دری می‌زنی».

برخورداری با این مقدمه، به ما یادآوری می‌کند که میل به دیده شدن یک نیاز غریزی برای بقا و امنیت است، اما وقتی این نیاز در بستر درست یعنی خانواده و جامعه پاسخ داده نشود، به انحرافی به نام «تماشا شدن» تبدیل می‌شود.

زمین خود یا زمین دیگران؟

دکتر احد فرامرز قراملکی در تحلیل این اثر، تعبیر تکان‌دهنده‌ای دارد: «تلاش برای تماشا شدن، ساختن عمارت در زمین دیگران است».

در واقع، کسی که به دنبال تماشا شدن است، کلید شادی و رضایت درونی خود را به دست سلیقه و پسند دیگران می‌دهد.

او زندانی لایک‌ها، تحسین‌ها و نگاه‌های گذری می‌شود و در این میان، من واقعی او زیر آوار تظاهر و آرایش‌های غلیظ شخصیتی مدفون می‌شود.

تفاوت در ماهیت؛ دانش یا کالبد؟

یکی از کلیدی‌ترین بخش‌های کتاب که در خوانش مجدد باید به آن درنگ کرد، تفکیک موضوع دیده شدن است. برخورداری معتقد است: دیده شدن معطوف به اصالت، دانش، هنر و فضائل اخلاقی است و هدف آن رشد و شکوفایی فردی است، اما تماشا شدن معطوف به کالبد، فیزیک، مد و جلوه‌گری‌های ظاهری است و هدف آن نه رشد، بلکه برتری‌جویی کاذب و چشم و هم‌چشمی است.

چرا باید این کتاب را بخوانیم؟

کتاب «دیده شدن و تماشا شدن» صرفاً یک اثر تئوریک نیست. سرفصل‌هایی نظیر گام‌های رها شدن از همتای دروغین و نقش القای دیگران به فرد، این اثر را به یک نقشه راه برای فرار از اضطراب‌های ناشی از قضاوت دیگران تبدیل کرده است.

در عصر حاضر که بسیاری از ما ناخواسته در دام همتایان دروغین افتاده‌ایم و شادی اصیل را با لذت آنی تحسین شدن مبادله کرده‌ایم، رجوع دوباره به این کتاب ۱۷۳ صفحه‌ای، دعوتی است به آزادی؛ دعوتی برای بازگشت به خانه‌ی خود و تجربه شادی درونی، به دور از هیاهوی تماشاچیان.

این اثر که به همت بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی در اختیار جامعه قرار گرفته، فراتر از یک کتاب، یک هشدار اخلاقی و تربیتی برای جامعه‌ای است که شاید بیش از حد درگیر نمایش شده است.