رؤیای «دود نکردن» گازهای همراه نفت، هر بار به فصلی دیگر و وعدهای دیگر موکول میشود. خوزستان، قلب تپنده صنعت نفت ایران، این روزها نفس در غبار فلرها حبس کرده و در حالی که سرمایههای ملی به آتش کشیده میشوند، شهروندانش تاوان زیست محیطی و بهداشتی آن را میپردازند.
شاید باورتان نشود اما بنا بر گزارش مجلس شورای اسلامی روزانه حدود ۶۱ میلیون مترمکعب گاز چاهها دود شده و به آسمان میرود در حالی که ارزش سالیانه این گازها قریب به ۴میلیارد دلار است!
«کارشناسان محیط زیست میگویند: در کشور سالانه حدود ۲۰میلیارد مترمکعب گاز در مشعلهای میادین نفتی سوزانده میشود که منجر به تولید رقمی حدود ۵۰میلیون تن دی اکسید کربن در سال میشود که معادل تولید گازهای گلخانهای توسط ۱۲میلیون خودرو سواری است. همین رقم، سهمی نزدیک به ۶درصد از کل انتشار گازهای گلخانهای کشور را شامل میشود که عدد بسیار بالایی است».
وعدههایی که دود شد
بیش از یک دهه از نخستین وعدهها برای مهار فلرها میگذرد. بارها طرحها و برنامهها اعلام، قراردادهایی امضا و اهدافی تعیین شده است؛ اما نتیجه نهایی، تکرار چرخه باطل و موکول شدن حل این معضل به آیندهای نامعلوم بوده است. از وعده جمعآوری ۹۰درصد گازهای همراه تا سال ۱۴۰۴ تا هدفگذاری تازه برای پایان ۱۴۰۶، گویی تنها چیزی که در این میان به طور مداوم تغییر کرده، تاریخ پایان وعدهها بوده است.
خاموشی و یا جمعآوری فلرها در خوزستان از جمله پرتکرارترین سوژهها و وعدههایی بوده که قریب به اتفاق مسئولان و استانداران این استان درباره آن قول مساعد دادهاند، اما هنوز هیچ یک از وعدههای تکراری محقق نشده است.
پیش از این و در دی ماه سال ۱۴۰۲ علیاکبر حسینی محراب، استاندار وقت خوزستان وعده داده بود تا پایان سال ۱۴۰۴ تمام فلرها خاموش و برای مصرف سایر بخشها تبدیل میشود که تا زمان انتشار این گزارش در خرداد ماه ۱۴۰۵ هنوز این وعده عملی نشده است.
با وجود تکلیف صریح ماده ۴۸ برنامه ششم توسعه مبنی بر جمعآوری ۹۰درصد گازهای مشعل تا پایان برنامه، متأسفانه عملکرد واقعی آن کمتر از ۱۰درصد بوده است. وعدههای مشابه در برنامه هفتم هم عملاً تاکنون بیتأثیر بوده است.
آتشی که خاموش نمیشود
خوزستان، استانی که نامش با نفت گره خورده، این روزها با معضلی دیرینه اما فراگیر دست و پنجه نرم میکند؛ فلرینگ یا همان مشعلسوزی گازهای همراه نفت. پدیدهای که سالهاست در میادین نفتی این خطه شعلهور است و تصویری تلخ از هدررفت منابع، آلودگی هوا و تهدید سلامت عمومی را به نمایش میگذارد.
بر اساس آخرین گزارشها، از مجموع سالانه ۲۰میلیارد مترمکعب فلرینگ در کشور، بیش از ۸میلیارد مترمکعب یعنی حدود ۴۰درصد، سهم خوزستان است. این حجم عظیم از گاز که میتوانست نقش مهمی در رفع ناترازی انرژی کشور، خوراک پتروشیمیها و ارزآوری ایفا کند، سالهاست در کام آتش سوخته و به جای منافع اقتصادی، دود و آلودگی بر جای گذاشته است.
هدررفت گرانبها در عصر دانش
فنیترین لایه معضل فلرینگ، به خود فرایند تولید نفت و ماهیت گازهای همراه بازمیگردد. این گازها که از میادین نفتی استخراج میشوند، به دلیل فشارهای پایین، ناخالصیها یا نبود زیرساختهای لازم برای جمعآوری، فراورش و انتقال، اغلب به جای استفاده، سوزانده میشوند. اگرچه فناوریهای نوین در صنعت نفت قادر به جمعآوری و بهرهبرداری از بخش عمده این گازها هستند، اما در ایران، فقدان سرمایهگذاری کافی، تأخیر در اجرای پروژهها و گاهی ناهماهنگی میان بخشهای مختلف، مانع تحقق کامل این ظرفیت شده است.
براساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، در سال ۱۴۰۱ روزانه حدود ۵/۵۰ میلیون مترمکعب گاز همراه نفت در ایران فلر شده است. این حجم عظیم، نه تنها یک سرمایه ملی از دست رفته است، بلکه سوزانده شدن آن به معنای انتشار مقادیر قابل توجهی دیاکسید کربن و سایر آلایندههای مضر به جو است. در سطح جهانی، ایران در سال ۲۰۲۴ با تولید ۳۸۹میلیون تن کربن از طریق مشعلسوزی، در جایگاه دومین کشور بزرگ جهان در این زمینه قرار گرفته است. این آمار، زنگ خطری جدی برای صنعت نفت و محیط زیست کشور است.
هر مترمکعب گازی که در فلرها میسوزد، نه تنها انرژی هدر رفته است، بلکه فرصتی برای تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر، اشتغالزایی و توسعه اقتصادی پایدار را از بین میبرد. در شرایطی که کشور با چالش ناترازی گاز در فصول سرد مواجه است، جمعآوری و تزریق این گازها به شبکه سراسری میتواند نقش مهمی در تأمین پایدار انرژی ایفا کند. علاوه بر این، گازهای همراه نفت، به ویژه برشهای سنگینتر، خوراک ارزشمندی برای صنایع پتروشیمی محسوب میشوند و میتوانند زنجیره ارزش صنعت نفت را تکمیل کنند.
نفسهای آلوده در مناطق نفتی
تأثیرات فلرینگ تنها به هدررفت منابع محدود نمیشود؛ ابعاد اجتماعی و بهداشتی آن نیز بسیار نگرانکننده است. ساکنان مناطق اطراف میادین نفتی خوزستان سالهاست در معرض مستقیم آلایندههای ناشی از فلرها قرار دارند. ترکیبات سمی مانند ترکیبات گوگردی، اکسیدهای نیتروژن، کربن سیاه (دوده) و هیدروکربنهای آلی فرار، سلامتی شهروندان را به طور جدی تهدید میکنند. بیماریهای تنفسی، مشکلات پوستی، افزایش ریسک ابتلا به سرطان و تأثیرات منفی بر سلامت روان، تنها بخشی از پیامدهای زیانبار این آلودگی پیوسته است.
در حالی که مسئولان بارها بر ضرورت رفع این معضل تأکید کردهاند، اما تعلل در اجرای طرحهای جمعآوری گازهای همراه، اجرای این وعدهها را به سالهای دورتر موکول کرده است. این تأخیرها، حس بیعدالتی و تبعیض را در میان مردمی که حق برخورداری از هوای پاک و محیط زیست سالم را دارند، تشدید میکند. آنها شاهد سوزانده شدن ثروت ملی در نزدیکی خانههایشان هستند، در حالی که خود از کمترین امکانات رفاهی و بهداشتی بهرهمندند.
دودی بر آسمان آبی
تأثیرات فلرینگ بر محیط زیست خوزستان، فراتر از آلودگی هوا و انتشار گازهای گلخانهای است. سوزانده شدن گازها موجب انتشار دوده (کربن سیاه) میشود که علاوه بر تشدید اثرات گلخانهای، به سلامت اکوسیستمها، پوشش گیاهی و کیفیت خاک نیز آسیب میزند. این ذرات معلق، توانایی نفوذ به لایههای عمیقتر خاک و آبهای زیرزمینی را دارند و میتوانند چرخه زیستی را مختل کنند.
از سوی دیگر، انتشار مداوم گازهای گلخانهای از فلرها، به تشدید پدیده تغییرات اقلیمی کمک میکند. این تغییرات میتواند پیامدهای مخربی برای مناطق خشک و نیمهخشک مانند خوزستان داشته باشد؛ از جمله افزایش دما، تشدید بیابانزایی و کاهش منابع آبی.
راهی به سوی آسمان پاک
با وجود تمام چالشها هنوز راهکارها و امیدهایی برای برونرفت از این معضل وجود دارد؛ اگر دولتمردان به ۱۲قرارداد امضا شده در اواخر ۱۴۰۴ که با سرمایهگذاری بیش از ۸۰۰ میلیون دلار و هدفگذاری برای جمعآوری ۹۰درصد گازهای مشعل تا پایان ۱۴۰۶ در دستور کار قرار دادهاند متعهد بوده و بر پیگیری جدی و نظارت مستمر بر اجرای این قراردادها اهتمام بورزند.
سرمایهگذاری در خطوط لوله، ایستگاههای تقویت فشار و واحدهای فراورش گاز همراه نفت، برای بهرهبرداری کامل از این منابع ضروری است.
همچنین بهکارگیری فناوریهای روز دنیا در جمعآوری، جداسازی و فراورش گازهای همراه میتواند راندمان و صرفه اقتصادی پروژهها را افزایش دهد.
معضل فلرینگ در خوزستان، تنها یک مسئله فنی یا اقتصادی نیست؛ بلکه نمادی از چالشهای عمیقتری بوده که صنعت نفت ایران با آن روبهرو است. هدررفت منابع، آلودگی زیست محیطی و پیامدهای بهداشتی برای شهروندان، هزینههایی هستند که دیگر نمیتوان نادیده گرفت. امضای قراردادهای جدید، امیدی تازه برای رفع این بحران است، اما موفقیت این طرحها نیازمند تعهد، نظارت دقیق و عزمی راسخ از سوی همه ذینفعان است. آینده خوزستان و آینده صنعت نفت ایران، به توانایی ما در تبدیل این «آتش هدررفت» به «شعله توسعه» بستگی دارد.
وعده جدید دولتمردان
اگرچه تاکنون وعده جمعآوری فلرها محقق نشده است، اما معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری خوزستان در سال جدید وعدههای جدیدی را مطرح میکند.
جواد کاظمنسب الباجی با اشاره به طرح مهار فلرهای نفتی و جمعآوری گازهای مشعل در این استان، از همکاری یک شرکت بینالمللی چینی و شرکت ملی نفت ایران خبر داده و میگوید: این پروژه با هدف صیانت از محیط زیست و جلوگیری از هدررفت سرمایههای ملی در سه فاز عملیاتی در سطح استان خوزستان اجرا میشود.
وی بیان میکند: با اجرای این طرح، گازهای مشعل که پیش از این موجب آلودگیهای زیست محیطی میشد مهار شده و در فرایندی صنعتی به محصولات ارزشمندی از جمله خوراک پتروشیمی تبدیل خواهد شد که میتواند نقش مهمی در توسعه صنایع پاییندستی نفت در استان داشته باشد.
نظر شما