جنگ اوکراین و در ادامه رویارویی نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران، دو شوک امنیتی بزرگ برای اروپا بودند؛ دو جنگ با جغرافیای متفاوت اما یک پیام مشترک. اگر جنگ اوکراین اروپا را با واقعیت بازگشت جنگ‌های فرسایشی و صنعتی آشنا کرد، جنگ علیه ایران نشان داد که فناوری‌های ارزان‌قیمت و هوشمند چگونه می‌توانند گران‌ترین سامانه‌های دفاعی غرب را به چالش بکشند. اکنون به نظر می‌رسد اروپا از دل این دو تجربه به یک جمع‌بندی مشترک رسیده است؛ برنده جنگ‌های آینده، کشوری نیست که سلاح‌های گران‌تر داشته باشد، بلکه طرفی است که بتواند سریع‌تر، ارزان‌تر و در مقیاس بزرگ‌تر تولید کند.

انقلاب پهپادی؛ پایان عصر تسلیحات گران‌قیمت

تا چند سال پیش، بخش بزرگی از تفکر دفاعی اروپا بر سامانه‌های پیشرفته اما پرهزینه استوار بود؛ جنگنده‌های نسل جدید، سامانه‌های موشکی چندمیلیارد یورویی و شبکه‌های پیچیده پدافندی. اما جنگ اوکراین این معادله را تغییر داد.

کی‌یف طی چهار سال جنگ مداوم موفق شد تولید پهپادهای خود را از ۲.۲ میلیون فروند در سال ۲۰۲۴ به ۴.۵ میلیون فروند در سال ۲۰۲۵ برساند. این پهپادها دیگر ابزارهای ساده شناسایی نبودند؛ بلکه به سامانه‌هایی مجهز به هوش مصنوعی، فناوری ضدجنگ الکترونیک و توان حمله در عمق هزاران کیلومتری تبدیل شدند.

اما اهمیت واقعی این تحول زمانی آشکار شد که جنگ ایران آغاز شد. در این نبرد، پهپادهای ارزان‌قیمت بارها سامانه‌های دفاعی گران‌قیمت آمریکایی و متحدانش را وادار به واکنش کردند. نتیجه برای برنامه‌ریزان نظامی اروپا نگران‌کننده بود؛ پهپادی با هزینه چند هزار دلار می‌توانست موشکی چندصدهزار دلاری را از چرخه عملیاتی خارج کند. این همان لحظه‌ای بود که مفهوم سنتی بازدارندگی در ذهن بسیاری از پایتخت‌های اروپایی دچار تغییر شد.

اوکراین؛ دانشگاه جنگ مدرن اروپا

اروپا تنها شاهد این تحولات نبود؛ بلکه تصمیم گرفت از آن درس بگیرد. آنچه امروز در آلمان، فرانسه، بریتانیا و کشورهای بالتیک در حال شکل‌گیری است، صرفاً همکاری صنعتی با اوکراین نیست، بلکه انتقال مستقیم تجربه جنگی از میدان نبرد به خطوط تولید اروپاست.

توافق‌های مشترک برای تولید پهپادهای هوشمند، پروژه LEAP میان قدرت‌های بزرگ اروپایی و ایجاد مراکز صادرات دفاعی اوکراین در سراسر قاره، همگی بخشی از راهبردی هستند که هدف آن تبدیل تجربیات کی‌یف به ستون فقرات دفاع آینده اروپا است.

در واقع اروپا به این جمع‌بندی رسیده که چهار سال جنگ واقعی در اوکراین، ارزشمندتر از دهه‌ها رزمایش و شبیه‌سازی نظامی بوده است. ارتش اوکراین اکنون تجربه‌ای در اختیار دارد که هیچ مرکز مطالعاتی یا مؤسسه دفاعی غربی قادر به بازتولید آن در شرایط صلح نیست.

استقلال دفاعی؛ هدف نهایی اروپا

مهم‌ترین درسی که اروپا از جنگ اوکراین و جنگ ایران آموخته، شاید نه درباره پهپادها، بلکه درباره وابستگی باشد. هر دو جنگ نشان دادند که در شرایط بحران، ذخایر تسلیحاتی، زنجیره‌های تأمین و حتی اراده سیاسی آمریکا می‌تواند با محدودیت مواجه شود.

به همین دلیل اروپا اکنون به سمت ساخت یک ظرفیت دفاعی مستقل حرکت می‌کند؛ ظرفیتی که بر تولید انبوه، فناوری‌های هوشمند و تجربه عملیاتی اوکراین استوار باشد. در این مدل جدید، اوکراین دیگر صرفاً دریافت‌کننده کمک‌های نظامی غرب نیست، بلکه به یکی از معماران اصلی امنیت آینده اروپا تبدیل شده است.

شاید به همین دلیل باشد که بسیاری از تحلیلگران معتقدند مهم‌ترین تحول دفاعی اروپا نه در مقر ناتو در بروکسل، بلکه در کارخانه‌های پهپادسازی اوکراین و در درس‌هایی شکل گرفته که جنگ‌های اوکراین و ایران به‌طور همزمان به رهبران اروپایی آموختند؛ اینکه جنگ آینده بیش از هر زمان دیگری جنگ سرعت، فناوری ارزان و ظرفیت تولید خواهد بود.