پسته یکی از مهمترین محصولات باغی و صادراتی ایران به شمار میرود که در دهههای گذشته نقش قابل توجهی در ارزآوری غیرنفتی کشور ایفا کرده است. این محصول علاوه بر اهمیت اقتصادی، بخشی از هویت کشاورزی و تجاری برخی استانهای کشور، بهویژه کرمان، محسوب میشود و نام آن در بسیاری از بازارهای جهانی با کیفیت و اصالت گره خورده است.
با این حال، تحولات اقتصادی، تغییرات اقلیمی، محدودیتهای تجاری و افزایش رقابت در بازارهای بینالمللی، شرایط تازهای را پیش روی صنعت پسته ایران قرار داده است. در چنین فضایی، حفظ سهم بازارهای صادراتی و افزایش قدرت رقابتپذیری این محصول نیازمند برنامهریزی دقیق، بهرهگیری از فناوریهای نوین و توسعه زیرساختهای صادراتی است.
از سوی دیگر، تغییر الگوهای مصرف در بازارهای هدف و ظهور مقاصد جدید تجاری، فرصتها و چالشهای تازهای را برای فعالان این حوزه ایجاد کرده است. موفقیت در این عرصه بیش از هر زمان دیگری به توانایی تولیدکنندگان و صادرکنندگان در انطباق با شرایط جدید، ارتقای بهرهوری و شناسایی بازارهای نوظهور وابسته است.
کارشناسان معتقدند آینده صادرات پسته ایران تنها به کیفیت محصول وابسته نیست، بلکه عواملی همچون مدیریت منابع آب، توسعه کشاورزی مدرن، بهبود لجستیک، ثبات در سیاستهای اقتصادی و تسهیل فرایندهای صادراتی نیز در تعیین جایگاه این محصول در بازارهای جهانی نقشی تعیینکننده دارند.
برای بررسی وضعیت کنونی صادرات پسته، چالشهای پیش روی صادرکنندگان، ظرفیت بازارهای جدید و راهکارهای افزایش رقابتپذیری این محصول در بازارهای جهانی، با سیدمهدی طبیبزاده، رئیس اتاق بازرگانی کرمان گفتوگو کردیم.
صادرات پسته کرمان در گذشته چه جایگاهی در دنیا داشته و اکنون چه جایگاهی دارد؟
پسته کرمان زمانی در کشور رتبه نخست و در دنیا هم رتبه عالی و خوبی داشت؛ اما به دلیل ورود رقیبان چه در داخل و چه خارج از کشور اکنون دیگر آن رونق و جایگاه قبلی را ندارد، با وجود این هنوز هم از معیارهای تعیینکننده بازار در سطح کشور و بینالملل به حساب میآید.
تحریمها و گرانیها چه تأثیری روی صادرات این محصول داشته است؟
به غیر از تحریمها و گرانیها، اخیراً با مسئله جنگ مواجه شدیم و محدودیتهای صادراتی و تغییر مسیرهای آن در این زمینه مشکلاتی را به وجود آورده است. در حال حاضر سقف پسته موجود در انبارهای کشور ۱۰۴هزار تن برآورد میشود که نسبت به سال گذشته نشان میدهد مشکلات صادرات و تأخیر در ارسال بارها وجود دارد.
گاهی هم به دلایل انتظارات تورمی که صادرکنندگان پسته دارند و منتظرند با قیمت بهتری بفروشند، مقدار پسته موجود در انبارها به ۱۰۴هزار تن رسیده که نسبت به سال گذشته حدود ۴۰ تا ۴۲ هزار تن بیشتر و نگرانکننده است اما باز هم صادرات ادامه داشته است. در اردیبهشت ماه ۹هزار تن صادر شده در حالی که صادرات در اردیبهشت سال گذشته ۱۳ هزار تن بوده و این درصد قابل توجهی است اما این انتظار میرفت که با توجه به شرایط کشور، جنگ تحمیلی و محدودیتهای صادراتی این کاهش اتفاق بیفتد.
ما یک سال محصولی داریم به نام مهر تا مهر یعنی از مهر ۱۴۰۴ تا مهر ۱۴۰۵ را به عنوان سال محصول پسته ایران در نظر میگیرند، در این مدت ۱۸ هزار تن مصرف داخل بوده و ۱۱۸هزار تن صادرات انجام شده است.
سال گذشته در مدت هشت ماه یعنی از مهر تا پایان اردیبهشت ماه ۱۶۰هزار تن صادرات انجام شد که نشاندهنده افت بود اما خیلی دور از انتظار نیست. تنوع اقلیم، گستردگی جغرافیایی، مرزهای متعدد کشورهای همسایه، تبحر صادرکنندگان و موقعیت مرغوب کالایی پسته موجب شده این دو سه ماه جنگ تطبیق کامل داده شود و مطمئن هستم در آینده نزدیک به آن انطباق کامل خواهیم رسید و مسیرهای جایگزینی ایجاد خواهد شد و مشکلات را پشت سر خواهیم گذاشت.
صادرکنندگان با چه مشکلاتی برای صادرات این محصول مواجهاند؟
در اروپا محدودیتهای خاصی وجود دارد اما با تمهیداتی که فراهم شده و وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرده مشکلات رفع و راه پسته ایران به اروپا باز شده است. در حال حاضر امکان صادرات به شرق آسیا و خاور دور از طریق دریا فراهم نیست و سهم بازار ۲۰درصدی در شرق دور که بازار خوبی برای ایران بوده به ۸درصد کاهش پیدا کرده البته مقصدهای دیگری در اطراف از جمله در کشورهای آسیای شمالی و آسیای میانه جایگزین شده و توانستهایم مشتریهایی پیدا کنیم.
در حال حاضر نوسان نرخ ارز، بیثباتی بازار و مسیرهای دریایی مسدود شده از مشکلاتی است که صادرکنندگان با آن دست و پنجه نرم میکنند.
تا چه میزان قیمت پسته ایران قابل رقابت در بازارهای جهانی است؟
خوشبختانه مسیری طی شده که صادرات پسته ایران به سمت مغز سبز پیش رفته، مغز سبز مزایایی دارد که ارزش پسته ایران را حفظ کرده و اگر امسال روند کشور عادی بود، بیش از ۵۰درصد صادرات پسته ایران را مغز تشکیل میداد. در مغز پسته، ایران تقریباً بیرقیب و تعیینکننده است؛ بنابراین پسته ایران به لحاظ مرغوبیت، سابقه و طعم مورد پسند مصرفکنندگان بوده و جایگاه خودش را حفظ کرده است.
مشکل ما عدم رقابت در داخل به لحاظ ضعف فناوری در کشاورزی و نبود کشاورزی مدرن است. عملکرد در هکتار ما بسیار پایین است، یعنی برآورد میشود میزان برداشت از هر هکتار در ایران و در کرمان کمتر از یک سوم رقیبان ماست. مشکل ما در داخل است یعنی اگر بتوانیم قیمت تمام شده پسته را به لحاظ مصرف آب و سایر نهادههای کشاورزی کنترل کنیم، قابل رقابت با دنیاست.
البته شرکتهای بزرگ آمریکایی که پرچمدار صادرات پسته هستند برای حفظ منافع خودشان سعی میکنند قیمت را در سطح مناسب نگه دارند و ما اگر بتوانیم در داخل تولید رقابتی پسته را داشته باشیم امکان رقابت با دنیا وجود خواهد داشت.
برای رفع مشکلات صادراتی چه اقدامهایی باید انجام شود؟
برداشت پسته از سطح زمینهای زراعی پسته خیلی کم است و گاهی به زیر یک تن و حتی زیر ۵۰۰ کیلو در هکتار میرسد که در مقابل مصرف آبی که دارد بسیار ناچیز است.
کشاورزی ما بسیار سنتی است و آموزشهای لازم داده نشده، آب هنوز به همان شکل غرقابی مصرف میشود و آب گرانی که با بحران مواجه است را برای کاشت، داشت و برداشت استفاده میکنیم. اگر کشاورزی به سمت مدرنیزاسیون و مکانیزاسیون پیش نرود این مشکل همچنان وجود دارد بنابراین ابتدا کشاورزی بایستی به کشاورزی بهرهور تبدیل شود.
در حال حاضر در کشور و استان کرمان میزان مصرف آب برای هر کیلو پسته گاهی تا ۱۲ یا حتی ۱۶ مترمکعب است. بنابراین اگر ما به سمت مدرنیزه کردن کشاورزی پیش نرویم دیگر اصلاً امکان تولید پسته در کشور وجود ندارد چه برسد با دنیا رقابت کنیم.
کدام بازارهای صادراتی در چند سال آینده بیشترین ظرفیت رشد برای پسته کرمان را دارند؟
کشورهای هند و چین و کشورهای آسیای میانه این ظرفیت را دارند و اگر مسائل لجستیک حل شود شرق آسیا و خاور دور را هم دربرمیگیرد.
صادرکنندگان جوان یا شرکتهای کوچک چگونه میتوانند بدون سرمایه زیاد وارد بازار صادرات پسته شوند؟
در کرمان مجموعهای به نام شتابدهنده صادراتی راهاندازی شده که صادرکنندههای جوان یا شرکتهای نوپایی که میخواهند صادرات انجام دهند را مورد حمایت قرار میدهد و با آموزشهای لازم، از آنها برای شرکت در نمایشگاههای خارجی، نمایشگاه غذایی مسکو و دبی حمایت میکنیم تا با واحدهای صنعتی و تجاری کوچک و صادرکنندههای پسته آشنا شوند و رقابت را یاد بگیرند. این شتابدهنده مأموریت دارد از صادرکنندههای نوپا یا متقاضی، صادرکنندههای حرفهای بسازد و همه این موارد هم تحت حمایت اتاق قرار میگیرد.
نظر شما