مرحوم آیتالله العظمی شیخ اسحاق فیاض از برجستهترین شاگردان آیتالله العظمی خویی و از مراجع اثرگذار حوزه علمیه نجف به شمار میرفتند؛ عالمی که هم در عرصه تدریس و تألیف جایگاهی ممتاز داشتند و هم در تحولات اجتماعی و مذهبی عراق، بهویژه پس از سقوط صدام، نقشی مهم ایفا کردند.
برای بررسی جایگاه علمی، اجتماعی و تاریخی این مرجع فقید، با بهمن دهستانی، پژوهشگر دینی و کارشناس مسائل جهان اسلام و حوزه بینالملل گفتوگو کردهایم. در این گفتوگو، ابعاد مختلف شخصیت آیتالله فیاض، از نسبت ایشان با مکتب آیتالله خویی تا نقشآفرینی در میان مراجع چهارگانه نجف و توجه ایشان به مسائل جهان اسلام مورد بررسی قرار گرفته است. در ادامه مشروح آن را میخوانید.
جایگاه در مکتب آیتالله العظمی خویی
حضرت آیتالله العظمی شیخ اسحاق فیاض از برجستهترین شاگردان مرحوم آیتالله العظمی خویی، مرجع و زعیم بزرگ شیعیان، به شمار میرفتند. آیتالله خویی از مراجعی بودند که شاگردان ایشان در سراسر جهان تشیع، چه آنان که در قید حیاتاند و چه آنان که از دنیا رفتهاند، منشأ اثر علمی بوده و در عرصه تدریس و تربیت شاگردان نقشآفرین هستند.
مرحوم آیتالله خویی در میان علمای شیعه معاصر، به شاگردپروری شهرهاند؛ بهگونهای که هر یک از شاگردان برجسته ایشان، در هر منطقهای که حضور یافتند، آنجا را به یکی از مراکز فعال و پررونق علمی تبدیل کردند. به همین دلیل میتوان گفت حوزههای علمی شیعه امروز، از حیث بنیه علمی، وابستگی قابل توجهی به مکتب و شاگردان آیتالله خویی دارند.
در میان صدها شاگردی که ایشان تربیت کردند ـ که برخی همچنان در قید حیات و برخی مرحوم شدهاند ـ آیتالله العظمی شیخ اسحاق فیاض از شاخصترین آنان بودند و شاید بتوان ایشان را در شمار پنج نفر نخست این طیف گسترده دانست. همین امر، بهتنهایی نشانگر جایگاه ممتاز علمی ایشان است.
مراجع چهارگانه نجف و نقش تاریخی پس از سال ۲۰۰۳
از منظر تاریخی و اجتماعی، مرحوم آیتالله شیخ اسحاق فیاض در کنار آیتالله العظمی سیستانی، آیتالله شیخ بشیر نجفی و مرحوم آیتالله سید سعید حکیم، به عنوان «مراجع چهارگانه نجف اشرف» شناخته میشدند.
پس از سقوط صدام و اشغال عراق در سال ۲۰۰۳، خلأ سیاسی و اجتماعی عمیقی در این کشور پدید آمد. در چنین شرایطی، این چهار مرجع بزرگ ـ با محوریت آیتالله سیستانی ـ مسئولیت هدایت حوزه علمیه و جامعه شیعیان عراق را بر عهده گرفتند. نقشآفرینی آنان در این مقطع حساس، درواقع به معنای مدیریت یک بحران تاریخی بود.
مدیریت بحران انفجار حرم امامین عسکریین(ع)
یکی از مهمترین و مصیبتبارترین رخدادهای آن دوره، انفجار حرم امامین عسکریین(ع) در سامرا توسط گروههای تکفیری بود؛ حادثهای که اندوهی عمیق در میان شیعیان پدید آورد و آن کشور را در آستانه یک درگیری خونین مذهبی قرار داد. به تعبیری، شاید پس از تخریب قبور ائمه بقیع در قرن گذشته، حادثهای با این سطح از لحاظ تأثیر عاطفی و اهانت به مقدسات شیعه رخ نداده بود.
در آن شرایط، احساسات عمومی شیعیان بهشدت ملتهب بود و احتمال ورود عراق به یک جنگ طایفهای گسترده میان شیعه و اهل سنت بسیار جدی به نظر میرسید؛ رخدادی که میتوانست اهداف دشمنان را تأمین کند.
در همین مقطع، جلسهای در بیت آیتالله العظمی سیستانی تشکیل شد که مرحوم آیتالله شیخ اسحاق فیاض نیز به همراه آیتالله شیخ بشیر نجفی و مرحوم آیتالله سید سعید حکیم در آن حضور داشتند. این مراجع چهارگانه با حکمت و تدبیر، عراق و شیعه را از یک فتنه طایفهای و تاریخی نجات دادند. در این میان، نقش آیتالله فیاض در این تدبیر جمعی، نقشی برجسته و قابل توجه بود.
ژرفاندیشی علمی و تمرکز بر تدریس و تألیف
از حیث علمی، یکی از مهمترین ویژگیهای مرحوم آیتالله فیاض، ژرفاندیشی ایشان بود. البته این تعبیر به معنای نفی ژرفاندیشی دیگر مراجع نیست، بلکه ناظر به تمرکز ویژه و تَمَحُّض ایشان در عرصه تدریس و تألیف است.
در پیام تسلیت آیتالله العظمی سیستانی نیز تصریح شده ایشان خود را وقف تدریس و نگارش آثار علمی کرده بودند. آثار متعددی در علوم اسلامی از ایشان بهجا مانده است و تا سالهای پایانی عمر، حلقه درس ایشان در حوزه علمیه نجف برقرار بود. درس ایشان از محبوبترین دروس حوزه نجف به شمار میرفت و طلاب بسیاری در آن شرکت میکردند. از آنجا که ایشان کمتر درگیر مدیریت مستقیم سیاسی بودند، فرصت بیشتری برای تمرکز بر تربیت شاگردان و تولید علمی داشتند؛ امری که بر عمق و ماندگاری آثار ایشان افزود.
نگاه روشمند به مسائل روز؛ زنان و بانکداری
با وجود آنکه آیتالله فیاض از مراجع سنتی و اصیل حوزههای علمیه شیعه محسوب میشدند، اما در عین حال نگاهی روشمند و روشناندیشانه به مقتضیات زمان داشتند. تأکید میشود این تعبیر «روشاندیشانه» است، نه «روشنفکرانه» به معنای متعارف آن.
ایشان در موضوعات مرتبط با زنان ـ چه در عرصه اجتماعی و چه در حوزه حکمرانی ـ دیدگاههایی ارائه کردهاند که منتشر و برخی از آنها به زبان فارسی نیز ترجمه شده است. همچنین در حوزه بانکداری دارای تألیف و اثر علمی هستند. این مجموعه آثار میتواند در آینده، پشتوانهای نظری برای حل مسائل فقهی و اجتماعی شیعیان و جهان اسلام باشد.
توجه به تحولات جهان اسلام و ارتباط با ایران
مرحوم آیتالله فیاض در سالهای گذشته به تحولات جهان اسلام توجهی جدی داشتند. ایشان اگرچه اصالتاً افغانستانی بودند، اما به دلیل اقامت طولانیمدت در نجف، جایگاهی ریشهدار در عراق یافتند؛ بهگونهای که دولت عراق پس از درگذشت ایشان، سه روز عزای عمومی اعلام کرده است.
ایشان نسبت به رخدادهای ایران نیز حساس و پیگیر بودند و در مناسبتهای مختلف پیام تسلیت صادر میکردند. در ایام اربعین، پذیرای شیعیان ایرانی بودند و به مسائل و مشکلات آنان توجه نشان میدادند و توصیههای لازم را ارائه میکردند.
سفر به مشهد مقدس
از نکات قابل توجه در سالهای اخیر، سفر چند سال پیش ایشان به مشهدالرضا(ع) برای زیارت بود. با توجه به شرایط و اشتغالات مراجع که معمولاً امکان سفر را محدود میکند، این سفر رخدادی نادر به شمار میرفت. حضور ایشان در مشهد با استقبال گسترده حوزویان، دانشگاهیان، مسئولان و مدیران استان خراسان رضوی همراه شد. آستان قدس رضوی نیز از ایشان تکریم شایستهای به عمل آورد. این سفر، به دلیل کمسابقه بودن خروج ایشان از نجف، در حافظه محافل علمی و دینی ماندگار شد و خاطرات متعددی از آن بهجا ماند.
سخن پایانی
در مجموع، مرحوم آیتالله العظمی شیخ اسحاق فیاض از ژرفاندیشترین عالمان شیعه معاصر، از شاگردان ممتاز مکتب آیتالله خویی و از چهرههای اثرگذار در هدایت علمی، اجتماعی و تاریخی جامعه شیعیان عراق پس از سال ۲۰۰۳ بودند. میراث علمی و نقش تاریخی ایشان، جایگاهی ماندگار در تاریخ حوزه علمیه نجف و جهان تشیع برای ایشان رقم زده است.
نظر شما