بهگزارش قدس آنلاین، بریکس که دو دهه پیش از دل یک ایده اقتصادی متولد شد، امروز به یکی از بازیگران مهم نظم غیرغربی جهان تبدیل شده است. ایران نیز در کنار عضویت رسمی، میکوشد با حضور در سازوکارهای تخصصی این بلوک سهمی واقعی از بازار، سرمایه و همکاریهای اقتصادی نوظهور بدست آورد؛ تلاشی که نمونهای از آن در اجلاس ایندور هند دیده شد.
درست در روزهایی که مسیر مذاکرات با غرب با فراز و فرودهای خاص خود همراه است، ایران یک برگ برنده به نام بریکس در آستین دارد، ظرفیتی که سالهاست در سبد سیاست خارجی کشور وجود دارد؛ اما آنچه امروز ضرورت پرداختن به آن را دوچندان کرده، چگونگی استفاده از آن است. این گزارش نیز به این میپردازد که چگونه میتوان با فعال کردن شبکههای خُرد و سکوهای تجاری غیردولتی، بریکس را از یک تریبون دیپلماتیک به یک شاهراه اقتصادی برای فعالان اقتصادی کشور تبدیل کرد.
بریکس که در سال ۲۰۰۱ با پیشبینی جیم اونیل (اقتصاددان گلدمن ساکس) بهعنوان یک مفهوم برای توصیف قدرتهای نوظهور متولد شد، امروز از یک «اصطلاح آکادمیک» فراتر رفته و به بازیگر اصلی نظم غیرغربی تبدیل شده است. این گروه که با تأسیس «بانک توسعه جدید» در سال ۲۰۱۴ گام عملی خود را برای ایجاد جایگزینی در برابر نهادهای مالی غربی برداشت، حالا با شکلگیری «بریکس پلاس» و پیوستن اعضای جدید، وزن ژئوپلیتیک و اقتصادی خود را تثبیت کرده است.
ترکیب قدرتهای بزرگ اقتصادی (چین و هند)، غولهای انرژی (روسیه) و کشورهای کلیدی «جنوب جهانی»، بریکس را از یک «باشگاه گفتوگو» به «بلوک تصمیمساز» ارتقا داده است. در این ساختار جدید، بریکس دیگر تنها بهدنبال تحلیل آینده اقتصاد جهان نیست، بلکه در حوزههای انرژی، فناوری و حملونقل، تلاشی نظاممند برای کاهش وابستگی به دلار و بازتعریف وزن کشورهای در حال توسعه در بازارهای جهانی را هدایت میکند. در چنین شرایطی، ایران نیز تلاش میکند عضویت خود را از یک دستاورد سیاسی فراتر برده و آن را به فرصتی برای توسعه تجارت، جذب سرمایه و گسترش همکاری با اقتصادهای غیرغربی تبدیل کند؛ تلاشی که در حضور هیئتهای ایرانی در نشستهای تخصصی این بلوک، از جمله اجلاس کارآفرینان جوان بریکس در ایندور هند، دیده میشود.
ایران و بریکس؛ عضوی تازهوارد با انتظاراتی بزرگ
پیوستن رسمی ایران به بریکس در ژانویه ۲۰۲۴ از سوی بسیاری از تحلیلگران یکی از مهمترین تحولات سیاست خارجی اقتصادی کشور در سالهای اخیر ارزیابی شد. عضویتی که میتواند فرصتهایی برای توسعه تجارت، جذب سرمایه، کاهش وابستگی به دلار و گسترش همکاری با اقتصادهای نوظهور را ایجاد کند.
در سالهای اخیر بحث استفاده از ارزهای محلی در تجارت میان اعضای بریکس و کاهش سهم دلار در مبادلات جهانی به یکی از محورهای مهم گفتوگو در این مجموعه تبدیل شده؛ مسیری که اگرچه هنوز با چالشهای عملیاتی و اختلافات سیاسی میان اعضا روبهرو است، اما میتواند در بلندمدت بخشی از نظم پولی جهان را تغییر دهد.با این حال کارشناسان تأکید دارند عضویت در بریکس به تنهایی تضمینکننده دستاورد اقتصادی نیست و موفقیت در این مسیر به توانایی کشورها در تبدیل ظرفیتهای ژئوپلیتیکی و اقتصادی خود به مزیتهای عملیاتی بستگی دارد.
نمونهای از حضور ایران در بریکس؛ اجلاس ایندور هند
در کنار عضویت رسمی، ایران تلاش کرده در نشستهای تخصصی این بلوک نیز حضور فعالتری داشته باشد. یکی از نمونههای اخیر آن، اجلاس کارآفرینان جوان بریکس بود که اردیبهشت امسال در شهر ایندور هند برگزار شد.
در این اجلاس، نیما راهداری و پدرام داوودی، عضو اقتصادی مرکز دیپلماسی جوانان ایران، نمایندگی بخشی از نگاه اقتصادی ایران در حوزه جوانان و تجارت را برعهده داشتند و دو پیشنهاد مشخص تأسیس اتحادیه اقتصادی جوانان بریکس و ایجاد یک پلتفرم دیجیتال اقتصادی برای ارتباط میان فعالان جوان کشورهای عضو را ارائه کردند.راهداری در گفتوگو با قدس درباره این پیشنهادها میگوید: در بخش نخست، هدف ما برگزاری جلسات منظم میان جوانان کارآفرین کشورهای عضو بود و در بخش دوم طراحی یک پلتفرم دیجیتال برای تسهیل ارتباط میان فعالان اقتصادی.به گفته او، این پیشنهادها در جریان اجلاس با استقبال قابل توجهی روبهرو شد و حتی «بیش از نیمی از زمان پنلهای مختلف به بررسی پیشنهادهای ایران اختصاص یافت» و کشور میزبان نیز برای پیگیریهای بعدی اعلام همکاری کرد.
ایدهای برای تقویت شبکههای اقتصادی جوانان
به باور راهداری، یکی از مشکلات مهم همکاریهای اقتصادی میان کشورهای بریکس، نبود شبکهسازی میان فعالان اقتصادی بهویژه نسل جوان است. او خاطرنشان میکند: به دلیل شرایط تحریم و محدودیتهای سالهای گذشته، ما نتوانستهایم از سنین پایینتر تجربه کار با بازارهای بینالمللی را در میان جوانان تقویت کنیم. آن ارتباط سازیای که باید شکل میگرفت، به اندازه کافی ایجاد نشده است.او معتقد است همین خلأ موجب شده نسل جدید فعالان اقتصادی برای ورود به بازارهای خارجی با دشواری بیشتری مواجه باشند. پلتفرم پیشنهادی ایران قرار است نقش واسطه تجاری نداشته باشد، بلکه فضایی برای اتصال فعالان اقتصادی ایجاد کند.به گفته راهداری قرار نیست این پلتفرم خودش نقش واسطه را بازی کند؛ قرار است فضایی باشد که فعالان اقتصادی با خدمات و کالاهای مختلف بتوانند یکدیگر را پیدا کنند و ارتباط بگیرند.
با وجود استقبال اولیه، بسیاری از پروژههای بریکس ـ بهویژه در سطوح غیردولتی ـ فرایندی زمانبر دارند. راهداری نیز با اشاره به ساختار غیرمتمرکز این بلوک میگوید: بخش زیادی از همکاریها از طریق نهادهای تخصصی و غیردولتی دنبال میشود.او توضیح میدهد: بخش زیادی از فعالیتهای بریکس به شکل غیرمتمرکز انجام میشود. ما پیش از حضور در اجلاس با نهادهای مرتبط در داخل کشور هماهنگی داشتیم و اکنون نیز بخشی از پیگیریها از مسیر رسمی و بخشی از طریق شبکههای مستقل دنبال میشود.
به گفته او، طراحی فنی این پلتفرم حتی پیش از اجلاس آغاز شده و هدف آن ایجاد بستری چندزبانه برای ارتباط فعالان اقتصادی کشورهای عضو بریکس است.پرسش اصلی این است بریکس تا چه اندازه میتواند برای اقتصاد ایران اهمیت داشته باشد؟ واقعیت آن است که پاسخ نه کاملاً مثبت است و نه کاملاً منفی.بریکس امروز دیگر یک ایده حاشیهای نیست. حضور اقتصادهایی مانند چین و هند، منابع انرژی روسیه و کشورهای غرب آسیا و بازار مصرف گسترده اعضا موجب شده این مجموعه به یکی از مهمترین بلوکهای غیرغربی جهان تبدیل شود.
برای ایران، اهمیت بریکس را میتوان در چند حوزه بررسی کرد: توسعه تجارت، جذب سرمایه، کاهش فشارهای مالی ناشی از تحریم و تقویت جایگاه ژئواقتصادی کشور.
بازارهایی فراتر از شرکای سنتی
یکی از مهمترین مزیتهای بالقوه بریکس برای ایران، دسترسی به بازارهای تازه و گسترش صادرات غیرنفتی است. ایران در شرایطی به این بلوک پیوسته که بخش قابل توجهی از تجارت خارجیاش همچنان به چند شریک محدود وابسته است.
عضویت در بریکس میتواند امکان تعامل گستردهتر با اقتصادهایی را فراهم کند که هم ظرفیت مصرف بالایی دارند و هم در حوزههایی مانند انرژی، محصولات پتروشیمی، صنایع غذایی، خدمات فنی و مهندسی و ترانزیت به ظرفیتهای ایران نیاز دارند.
در چنین شرایطی، ایجاد شبکههای ارتباطی میان بخش خصوصی و فعالان جوان اقتصادی ـ مشابه آنچه در اجلاس ایندور مطرح شد ـ میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
مزیت ژئواقتصادی ایران
در کنار ظرفیتهای تجاری و مالی، ایران از موقعیت ژئواقتصادی مهمی نیز برخوردار است؛ قرار گرفتن در مسیر کریدورهای ترانزیتی شمال ـ جنوب، دسترسی به آبهای آزاد و همجواری با بازارهای منطقهای از جمله این مزیتهاست.
با این حال تجربه بسیاری از کشورها نشان میدهد عضویت در بلوکهای اقتصادی زمانی به رشد واقعی منجر میشود که با اصلاحات داخلی، تسهیل تجارت و تقویت زیرساختها همراه باشد.بریکس نه معجزهای برای حل فوری مشکلات اقتصادی کشورهاست و نه صرفاً یک باشگاه سیاسی بیاثر. برای ایران، این بلوک میتواند فرصتی برای گسترش صادرات، جذب سرمایه و تنوعبخشی به شرکای اقتصادی باشد؛ اما تحقق این فرصت به میزان توانایی کشور در تبدیل عضویت سیاسی به همکاریهای واقعی اقتصادی بستگی دارد.
در این میان، رویدادهایی مانند اجلاس ایندور هند هرچند در ظاهر کوچک به نظر میرسند، اما میتوانند نشانهای از تلاش برای شکل دادن به شبکههای اقتصادی تازه باشند؛ شبکههایی که درنهایت تعیین میکنند عضویت ایران در بریکس تا چه اندازه از سطح نمادین فراتر خواهد رفت.
خبرنگار: مهسا ناطقی
نظر شما